TÜRKİYE'DE KOMÜNAL YAŞAMI ÖNCELEYEN VE ÖNEMSEYENLERİN DİKKATİNE

Elinor Ostrom'un Nobel ödüllü araştırmalarından komünal yaşamın bilimsel ve toplumsal temellerine

Ortak Yaşamın Bilimsel Olarak Yeniden Keşfi

İnsanlığın geleceğini ortak yaşamda, dayanışmada, ekolojik dengede ve demokratik öz yönetimde arayanların yakından tanıması gereken bir bilim insanı var. Elinor Ostrom. 2009 yılında Nobel Ekonomi Ödülü'nü kazanan ilk kadın olan Ostrom, ekonomi ve siyaset biliminde yerleşik düşünceleri sarsan çalışmalarını insanların ortak kaynakları nasıl yönettiği üzerine geliştirdi. İsviçre'nin dağ meralarından Nepal'in sulama sistemlerine, orman topluluklarından balıkçı yerleşimlerine uzanan araştırmaları, insanın yalnızca bireysel çıkarlarının peşinden koşan rekabetçi bir varlık olarak ele alınmasının yetersizliğini ortaya koydu. Ortak kaynakları kullanan toplulukların kendi kurallarını oluşturduğunu, ortak kararlar aldığını, kaynakların kullanımını denetlediğini ve uzun dönemli toplumsal işbirliği kurumları geliştirdiğini somut örneklerle gösterdi. Ostrom'un bilim dünyasına katkısı, dayanışmanın ahlaki bir temenninin ötesinde, maddi yaşamın örgütlenmesinde belirleyici bir toplumsal kapasite olduğunu ortaya koymasıdır. Onun araştırmaları, komünal yaşamı yalnızca geçmiş toplumların deneyimi veya geleceğe ilişkin siyasal bir ideal olarak değerlendiren yaklaşımlara yeni bir bilimsel zemin kazandırdı. İnsanların ortak yaşamı kendi aralarında geliştirdikleri kurumlarla düzenlemesi, incelenen tarihsel ve ekolojik koşullarda gözlemlenmiş toplumsal bir gerçekliktir. Türkiye'de komünal yaşamı önceleyenlerin Ostrom'u tanıması, kendi düşünsel birikimlerini çağdaş bilimsel araştırmalarla buluşturmaları açısından özel bir önem taşıyor.

Mülkiyetin Ötesinde Ortak Kullanım ve Kolektif Akıl

Modern ekonomi düşüncesinin etkili bir bölümü, kaynakların yönetimini özel mülkiyet ile devlet otoritesi arasındaki tercihlere dayandırdı. Garrett Hardin'in 1968 yılında yayımladığı ve ortak kaynakların trajedisi olarak bilinen yaklaşım, bireylerin kişisel çıkarlarını izlemeleri halinde ortak kaynakların aşırı tüketileceğini öne çıkardı. Ostrom, 1990 yılında yayımladığı Governing the Commons adlı eserinde, farklı coğrafyalardan topladığı araştırma bulgularıyla bu yaklaşımın genel geçer bir açıklama olarak kullanılmasını sorguladı. Kuralsız ve sınırsız kullanım ile topluluğun ortaklaşa düzenlediği kullanım arasındaki tarihsel ve kurumsal ayrımı görünür kıldı. Bir meranın ortak kullanılması, herkesin istediği kadar hayvan otlatması anlamına gelmiyordu. Topluluklar otlatma sürelerini, hayvan sayılarını, bakım yükümlülüklerini ve kullanım haklarını birlikte belirliyordu. Su kaynaklarında dağıtım zamanları düzenleniyor, sulama kanallarının bakımı ortak emekle gerçekleştiriliyor, kaynakların durumu topluluğun bilgisi ve denetimi altında izleniyordu. Bu deneyimlerin ortak özelliği, mülkiyetin hukuki biçiminden daha geniş bir toplumsal ilişkiyi açığa çıkarmasıdır. Bir kaynağın kime ait olduğu kadar, ondan kimlerin yararlandığı, kullanım kurallarını kimlerin belirlediği, üretim ve bakım yükünün nasıl paylaşıldığı da toplumsal yaşamın niteliğini belirler. Ostrom'un araştırmalarında işbirliği, güven, karşılıklılık, yerel bilgi ve kolektif karar alma birbirini besleyen ilişkiler olarak belirginleşir. Böylece ekonomi, yalnızca malların üretimi ve değişimi üzerinden kurulan bir alan olmaktan çıkar. İnsanların birbirleriyle, yaşadıkları coğrafyayla ve gelecek kuşaklarla kurdukları maddi ilişkilerin bütününü kapsayan daha geniş bir düşünsel zemine kavuşur.

Ekolojik Karşılıklı Bağımlılıktan Demokratik Öz Yönetime

Ostrom'un çalışmalarının doğa bilimleriyle ilişkisi, ortak kaynakların ekolojik özelliklerini toplumsal kurumlarla birlikte değerlendirmesinde belirginleşir. Su havzalarının yenilenme süreleri, meraların taşıma kapasitesi, ormanların kendilerini yenileme koşulları ve balık topluluklarının üreme döngüleri, insanların üretim ve tüketim faaliyetleriyle sürekli etkileşim içindedir. Kaynağın ekolojik özellikleri ile onu kullanan insanların geliştirdiği kurallar arasındaki uyum, ortak yaşamın devamında belirleyici bir yere sahiptir. Ostrom'un başarılı ortak kaynak yönetimlerinden çıkardığı sekiz kurumsal ilke bu ilişkilerin anlaşılması bakımından önemlidir. Kaynağın ve kullanıcıların sınırlarının belirlenmesi, kuralların yerel koşullara uyarlanması, kullanıcıların karar süreçlerine katılması, topluluğa karşı sorumlu denetim mekanizmaları, kademeli yaptırımlar, anlaşmazlıkların çözümü, toplulukların örgütlenme haklarının tanınması ve farklı ölçeklerdeki kurumların birbirleriyle bağlantılı çalışması bu ilkelerin temelini oluşturur. Bu bilimsel bulguların felsefi değeri, toplumsal düzenin yalnızca yukarıdan verilen kararlarla açıklanamayacağını göstermesidir. İnsanlar yaşadıkları koşulları değerlendirerek ortak kurallar üretir, uygulamaların etkilerini gözlemler ve kurumlarını yeni deneyimlerle geliştirir. Ostrom'un çok merkezli yönetim yaklaşımı da yerel topluluklar, bölgesel kurumlar ve daha geniş kamusal yapılar arasında karşılıklı sorumluluğa dayanan bir örgütlenme anlayışını inceler. Yerel öz yönetim, ekolojik sorumluluk ve toplumsal katılım böylece birbirini besleyen kurumsal ilişkiler olarak değerlendirilir. Komünal yaşam açısından ortaya çıkan düşünsel katkı, ortak kaynakların korunmasıyla demokratik karar alma süreçlerinin birlikte ele alınmasıdır.

Türkiye'nin İmece Hafızası ve Komünal Yaşamın Güncel Temelleri

Türkiye'nin toplumsal tarihinde Ostrom'un araştırmalarıyla karşılaştırmalı biçimde incelenmeyi hak eden önemli bir ortak yaşam birikimi bulunuyor. Köylerde imeceyle yürütülen üretim ve bakım çalışmaları, ortak meralar, yaylaların kullanımı, sulama kanallarının birlikte temizlenmesi, hasat dayanışması ve köy yaşamının farklı alanlarında gelişen karşılıklı yardımlaşma ilişkileri bu birikimin parçalarıdır. Ancak bu deneyimlerin her biri farklı mülkiyet ilişkileri, toplumsal hiyerarşiler, yerel gelenekler ve ekolojik koşullar içinde şekillendi. İmece ortak emeğin örgütlenmesine, mera düzenlemeleri ortak kaynakların kullanımına, kooperatifler ise üretim, tüketim ve ekonomik dayanışmanın kurumsallaşmasına ilişkin farklı deneyimler sunar. Türkiye'deki meraların hukuki statüsü de bu ayrımın önemini gösterir. Mera, yaylak ve kışlakların kullanım hakları köy veya belediyelere aitken bu alanlar devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Dolayısıyla ortak kullanım, hukuki mülkiyet ve toplulukların karar yetkisi ayrı ayrı incelenmesi gereken ilişkilerdir. Zeynep Kadirbeyoğlu ve Gökhan Özertan'ın 2015 yılında Türkiye'deki yerel sulama kurumları üzerine yayımladığı karşılaştırmalı araştırma, bu tartışmaya doğrudan katkı sunuyor. İki ildeki üç sulama yönetimi örneğini inceleyen araştırmacılar, kullanıcılar arasındaki güç eşitsizliklerinin ortak kaynak yönetiminden duyulan memnuniyeti önemli ölçüde etkilediğini ortaya koydu. Böylece yerel yönetim yetkisinin topluluğa devredilmesi kadar, topluluğun kendi içindeki güç ve mülkiyet ilişkilerinin de belirleyici olduğu görüldü. Bu bulgu Türkiye'de komünal yaşamın geliştirilmesi açısından önemlidir. Toprağa erişim, üretim araçları üzerindeki denetim, ortak emeğin paylaşımı ve karar süreçlerindeki eşitlik, komünal örgütlenmenin birbirinden ayrılmayan maddi temellerini oluşturur. Köylerde, mahallelerde, üretici birliklerinde ve yerel meclislerde geliştirilecek ortak yaşam kurumları, geçmişin dayanışma deneyimini çağdaş demokratik ilişkilerle birleştiren bir toplumsal örgütlenme perspektifine ihtiyaç duyar.

Kadın Özgürlüğü, Emek ve Ortak Yaşamın Bütünlüğü

Ostrom'un araştırmalarını günümüzün feminist iktisat, politik ekoloji ve toplumsal eşitsizlik çalışmalarıyla birlikte okumak, komünal yaşam düşüncesini daha kapsamlı bir düzeye taşır. Bir ormanın veya meranın ortak kurallarla yönetilmesi, topluluğun bütün üyelerinin eşit karar yetkisine sahip olduğunu tek başına göstermez. Toprak sahibi aileler, mülksüz üreticiler, kadınlar, gençler ve farklı toplumsal gruplar aynı ortak kaynağın yönetiminde farklı güç ilişkileri içinde yer alır. Zofia Łapniewska'nın 2016 yılında Feminist Economics dergisinde yayımlanan Ostrom değerlendirmesi, ortak kaynak yönetiminin toplumsal cinsiyet eşitliğiyle birlikte incelenmesinin önemini vurgular. Daha sonraki ortak kaynak araştırmaları da kadınların kaynaklara erişimi, bakım emeği, karar süreçlerine katılımı ve topluluk içindeki güç ilişkilerinin ekolojik yönetim üzerindeki etkilerini ortaya koymuştur. Bu çalışmalar, komünal yaşamın yalnızca üretim araçlarının veya doğal kaynakların ortak kullanımına indirgenemeyeceğine ilişkin güçlü bir düşünsel temel sunar. Kadınların görünmeyen ev içi emeği, çocukların ve yaşlıların bakımı, toprağın işlenmesi, suyun taşınması, besinlerin hazırlanması ve toplumsal ilişkilerin yeniden üretilmesi, ortak yaşamın maddi sürekliliğini sağlayan emek süreçleridir. Komünal bir topluluğun özgürlükçü niteliği, ortak kaynakları nasıl yönettiği kadar bu emeği nasıl paylaştığı ve bütün üyelerine ne ölçüde eşit söz hakkı tanıdığıyla belirlenir. Emek mücadelesi, kadın özgürlüğü ve ekolojik yaşam bu nedenle birbirini tamamlayan toplumsal ilişkiler olarak ele alınmalıdır. Kadınların bağımsız örgütlenmesi, bakım emeğinin ortak sorumluluğa kavuşması, mülksüzlerin karar mekanizmalarında etkili olması ve üretimin ekolojik sınırlarla uyumlu düzenlenmesi, demokratik komünal yaşamın birbirine bağlı kurucu unsurlarıdır.

Ostrom'dan Demokratik Konfederalizme Uzanan Düşünsel Yakınlık

Elinor Ostrom'un ortak kaynak yönetimi araştırmaları ile Abdullah Öcalan'ın demokratik konfederalizm ve demokratik toplum düşüncesi arasında üzerinde çalışılmaya değer kavramsal yakınlıklar bulunuyor. Her iki yaklaşımda yerel toplulukların kendi yaşamları hakkında karar almaları, merkeziyetçiliğin sınırlarının sorgulanması ve toplumsal öz örgütlenmenin önemi dikkat çekiyor. Bununla birlikte iki düşünsel çerçevenin kapsamları farklıdır. Ostrom, ortak kaynakların yönetiminde başarı sağlayan kurumsal özellikleri alan araştırmaları, karşılaştırmalı incelemeler ve deneysel çalışmalar üzerinden çözümledi. Öcalan ise devletli uygarlığın tarihsel gelişimini, kapitalist moderniteyi, erkek egemenliğini, ekolojik yıkımı ve demokratik toplumu birbiriyle ilişkili tarihsel ve siyasal süreçler olarak ele alır. Bu ayrımın korunması, her iki düşünsel birikimin özgün katkılarını anlamanın koşuludur. Ostrom'un ortak kaynak yönetimi konusunda ortaya koyduğu bulgular, demokratik öz yönetimin kurumsal koşullarının anlaşılmasına önemli katkılar sağlar. Öcalan'ın kadın özgürlüğünü toplumsal özgürleşmenin merkezine yerleştiren yaklaşımı ise Ostrom'un incelediği kurumları toplumsal güç, emek ve tahakküm ilişkileri açısından yeniden değerlendirmeye yönelik bir düşünsel zemin sunar. Bu iki yaklaşımın eleştirel ve karşılaştırmalı biçimde incelenmesi, komünal yaşamın tarihsel, ekolojik, ekonomik ve siyasal boyutlarını bütünleştiren yeni araştırmalara kaynaklık eder.

Komünal Yaşamı Savunmaktan Onu Kurumsallaştırmaya

Türkiye'de komünal yaşamı önemseyen toplumsal ve siyasal hareketler için Ostrom'un bıraktığı bilimsel miras, soyut ilkelerden somut toplumsal örgütlenmeye uzanan güçlü bir düşünsel çağrıdır. Ortak yaşamın kalıcılığı yalnızca dayanışma duygusuna, ortak ideallere veya tarihsel hafızaya dayanmaz. Üretimin örgütlenmesi, kaynakların paylaşılması, karar alma yetkisinin dağıtılması, emeğin karşılığının belirlenmesi, ekolojik sınırların gözetilmesi ve topluluğun kendi kurumlarını denetlemesi birbirini tamamlayan süreçlerdir. Bir köyde suyun adil dağıtılması, bir mahallede ortak kullanım alanlarının korunması, bir üretici kooperatifinde kararların üyeler tarafından alınması, bir yerel mecliste kadınların eşit ve bağımsız katılımının güvenceye kavuşması, komünal düşüncenin gündelik yaşamda maddi karşılık kazanmasının farklı örnekleridir. Bu ilişkilerin her biri yaşanılan coğrafyanın tarihine, iklimine, üretim biçimine ve toplumsal bileşimine göre özgün kurumlar gerektirir. Karadeniz'in dağ köylerindeki ortak yaşam deneyimiyle Mezopotamya'nın sulama havzalarındaki örgütlenme, Ege'nin tarımsal kooperatifleriyle büyük kentlerin mahalle dayanışma ağları aynı ekolojik ve tarihsel koşullara sahip değildir. Ortaklaşan yönleri ise yaşamın yeniden üretiminde işbirliğinin, kolektif kararın, karşılıklı sorumluluğun ve toplumsal hafızanın üstlendiği işlevdir. Ostrom'un bilimsel katkısı, bu çeşitliliğin içinde ortak kaynakları yaşatan kurumsal ilişkileri görünür kılmasıdır. Bu ilişkilerin kadın özgürlüğü, toplumsal eşitlik ve ekolojik adalet doğrultusunda geliştirilmesi ise daha geniş bir demokratik toplum mücadelesinin konusudur.

İnsanlık, yaşamının çok büyük bölümünü karşılıklı bağımlılık, ortak emek, paylaşım ve toplumsal öğrenme ilişkileri içinde geçirdi. Bu tarihsel birikim, günümüzün bilimsel araştırmaları ve demokratik mücadele deneyimleriyle birlikte yeniden değerlendirilmeyi hak ediyor. Elinor Ostrom'un çalışmaları da bu değerlendirmeye önemli bir katkı sunuyor. Komünal yaşamın geleceği, geçmişin bütün biçimlerini yeniden üretmekten çok, insanlığın ortak yaşam deneyimlerini günümüzün eşitlik, özgürlük ve ekoloji ihtiyaçları doğrultusunda geliştirmekte yatıyor. Ortak yaşamın gücü, insanların sahip olduklarını paylaşmalarının yanında, yaşadıkları dünyayı birlikte yönetme yeteneklerini geliştirmelerinde kendisini gösteriyor.

Komünal yaşam, yalnızca ortaklaşa sahip olunan şeylerin değil, ortaklaşa kurulan yaşamın adıdır. Özgürlük de o yaşamın kararlarına birlikte katılan insanların kolektif iradesinde maddi karşılığını bulur.