Bölüm : 7 / Diyalektik Düşüncenin Hegel’den Marx’a Dönüşümü

 

Bölüm : 7

Diyalektik Düşüncenin Hegel’den Marx’a Dönüşümü

Bir işçinin çalışma günü, evden çıktığı saatten çok önce başlayan ilişkilerin içinde hazırlanır. Yediği yemek, dinlendiği ev, kullandığı ulaşım, öğrendiği beceriler ve bakımını üstlenen insanlar, üretime katılmasının koşullarını oluşturur. Fabrikada üretilen bir nesne de hammaddeyi, enerjiyi, makineleri, geçmiş kuşakların bilgisini ve çalışanların ortak emeğini taşır. Bu ilişkileri izlediğimizde, gündelik hayatın her parçası daha geniş bir oluşumun içinde anlam kazanır. Diyalektik düşüncenin açtığı yol, varlıkları ve toplumsal süreçleri ilişkileri, iç gerilimleri ve değişimleriyle birlikte kavramaya yönelir. Hegel’den Marx’a uzanan düşünsel dönüşüm, bu kavrayışın tarih, emek ve insan etkinliği içinde kazandığı yeni içeriği gösterir.

Hegel’de bütünü oluşuyla kavramak

Hegel, Tinin Fenomenolojisi eserinin önsözünde tomurcuk, çiçek ve meyve arasındaki ilişkiyi düşüncesini açıklamak için kullanır. Bitkinin farklı biçimleri, gelişme sürecinin birbirine bağlı uğraklarıdır. Her biçim, kendisini önceleyen süreçle ilişkisi içinde anlaşılır. Hegel’in bu örnekle öne çıkardığı yaklaşım, bütünü kendi oluşumuyla kavramaktır. Hakikat, gelişimin taşıdığı ilişkiler ve dönüşümler içinde ele alınır. Bir düşüncenin anlaşılması da onun hangi sorunlara yanıt verdiğini, hangi gerilimleri taşıdığını ve nasıl geliştiğini incelemeyi gerektirir. Bu bakış, felsefeye güçlü bir tarihsel hareket duygusu kazandırır.

Hegel’in idealist çerçevesinde düşüncenin ve gerçekliğin kavramsal olarak anlaşılması merkezi bir yer tutar. Diyalektik, ele alınan kavramın kendi iç ilişkilerini ve gerilimlerini açığa çıkararak ilerler. Bu yöntemi toplumsal yaşam üzerine düşünürken kullandığımızda, kurumların oluşumuna ve işleyişine yöneliriz. Bir hukuk düzeni, mülkiyet ilişkileriyle, siyasal güçle ve insanların adalet talepleriyle birlikte değerlendirilir. Bir eğitim sistemi, yetiştirdiği insanla ve içinde bulunduğu toplumsal düzenle ilişkisi içinde incelenir. Bu örnekler üzerinden geliştirdiğimiz yorum, bütünlüğün araştırma içinde kurulması gerektiğidir. Bütünü kavramak, parçaların özgüllüğünü izlemeyi ve aralarındaki bağlantıları somut olarak göstermeyi içerir.

Marx’ta diyalektiğin maddi zemini

Marx, Kapital’in ikinci Almanca baskısına yazdığı sonsözde Hegel’in diyalektik düşünceye katkısını teslim ederken kendi yönteminin maddi yaşamdan hareket ettiğini vurgular. Düşünceyi, maddi dünyanın insan zihninde işlenmesiyle ilişkilendirir. Araştırmanın, ele aldığı konuyu ayrıntılarıyla incelemesini, gelişme biçimlerini çözümlemesini ve iç bağlantılarını ortaya çıkarmasını ister. Bu yaklaşımda kavramların gücü, somut ilişkileri açıklama kapasitesinden gelir. Üretim, mülkiyet, ücret, sermaye ve sınıf, tarihsel olarak oluşan ilişkiler içinde ele alınır. Marx’ın diyalektiğe kazandırdığı yön, toplumsal yaşamın nasıl üretildiğini ve bu üretimin hangi gerilimleri taşıdığını araştırmaktır.

Bu yaklaşımın açıklayıcı gücünü çalışma süresinde görürüz. İşveren açısından çalışma gününün uzaması, üretim ve gelir hesabının parçasıdır. Çalışan açısından aynı süre, dinlenme, sağlık, bakım ve toplumsal yaşama katılma zamanıyla ilişkilidir. Ortak üretim süreci, farklı konumlardan doğan karşıt çıkarları içinde taşır. Çelişki kavramı, bu ilişkide somut bir içerik kazanır. Üretimin devamı için gerekli insan emeği, aynı zamanda kendi yaşamını yeniden kuracak zamana ihtiyaç duyar. Çalışma süresinin belirlenmesi, bu nedenle ekonomik hesabın yanında örgütlenme, hukuk ve toplumsal mücadele alanıdır. Diyalektik okuma, ilişkinin taraflarını, onları birbirine bağlayan koşulları ve değişimi etkileyen güçleri birlikte inceler.

Koşulları değiştirirken kendini değiştirmek

Marx’ın Feuerbach Üzerine Tezler metninde insan etkinliği belirleyici bir yer tutar. İnsan, içinde yaşadığı koşullar tarafından biçimlenirken kendi faaliyetiyle bu koşulları değiştirir. Toplumsal ilişkiler, insanın oluşumunun temel boyutudur. Öğrenme, çalışma ve ortak hareket etme, hem yaşam koşullarını hem de insanların kendilerini dönüştüren süreçlerdir. Bu yaklaşım, düşünceyle pratiği aynı tarihsel hareketin içinde ele alır. Bir topluluğun kendi yaşamını düzenleme çabası, aynı zamanda bilgi, beceri ve ilişki üretimidir.

Bir mahallede ortak bakım düzeni kurulduğunu düşünelim. İnsanlar bakım yükünü paylaşırken zamanın dağılımını değiştirir, birbirlerinin ihtiyaçlarını öğrenir ve ortak karar deneyimi edinir. Bu süreçte dayanışma, gündelik bir faaliyet ve öğrenme biçimi haline gelir. Katılanlar, ilişkilerini düzenlerken kendi alışkanlıklarını da yeniden değerlendirir. Kadınların üzerindeki bakım yükünün paylaşılması, çalışma hayatına ve siyasal yaşama katılımın koşullarını etkiler. Böylece emek, kadın özgürlüğü ve demokratik örgütlenme aynı pratiğin içinde buluşur. Bu örnekten geliştirdiğimiz yorum, özgürleşmenin insanların birlikte yaptığı işler içinde maddi bir zemin kazandığıdır. Ortak yaşam, onu kuran insanların dönüşümünü de içerir.

Doğa bilimlerinde karşılıklı etkileşimi izlemek

Canlılarla çevreleri arasındaki ilişkileri inceleyen araştırmalar, karşılıklı etkileşimin somut mekanizmalarını ortaya koyar. Niş inşası adı verilen araştırma alanı, canlıların faaliyetleriyle yaşam koşullarını nasıl değiştirdiğini ve değişen koşulların canlılar üzerindeki etkilerini inceler. Toprağı işleyen organizmalar, suyun akışını değiştiren hayvanlar ve çevrelerinin kimyasal özelliklerini etkileyen canlı toplulukları, bu ilişkinin örnekleridir. Araştırmacılar bu süreçleri ekolojik etkiler, kalıtım ve seçilim koşulları bakımından değerlendirir. Canlı ile çevre, zaman içinde birbirini etkileyen bir ilişki içinde ele alınır.

Bu araştırmalarla diyalektik düşünce arasında kurduğumuz felsefi yakınlık, oluşumu ve karşılıklı etkileşimi dikkate alma yönündedir. Bilimsel çalışmalar, belirli süreçleri gözlem ve modellerle araştırır. Felsefi yorumumuz ise bu bilgilerin ilişkisel düşünmeyi nasıl zenginleştirdiğine odaklanır. Toplumsal yaşamı incelerken de üretim faaliyetlerinin toprağı, suyu ve insanın yaşam koşullarını nasıl değiştirdiğini somut olarak izleriz. Ardından değişen koşulların üretime, sağlığa, göçe ve toplumsal ilişkilere etkisini araştırırız. Böyle bir yaklaşım, nedenleri tek bir noktada toplamak yerine karşılıklı etkilerin izini sürer. Bütüncül düşünce, bağlantıları araştırmanın içinde görünür kılan bir çalışma disiplini kazanır.

Öcalan’da kurucu diyalektik ve toplumsal özgürlük

Öcalan, Özgürlük Sosyolojisi eserinde diyalektik yöntemin tarihsel önemini vurgular ve Hegel ile Marx’ın katkılarını tartışır. Diyalektiğin yorumlanışında gerilimlerin, farklılaşmanın ve kurucu gelişmenin birlikte ele alınmasını savunur. Toplumsal çelişkilerin çözümünde toplumun düşünsel esnekliğine ve yaratıcı kapasitesine önem verir. Onun yaklaşımında diyalektik, yaşamın yeni ilişkiler kurma gücüyle bağlantılıdır. Bu düşünceyi yeniden okurken, kurucu değişimin hangi kurumlarla ve hangi toplumsal pratiklerle gerçekleştiğini araştırmak gerekir. Böylece felsefi kavram, somut yaşamın içinde sınanan bir içeriğe kavuşur.

Bu yaklaşımdan geliştirdiğimiz siyasal yorum, çelişkileri açıkça tanımayı ve özgürleştirici ilişkileri bilinçle kurmayı birlikte içerir. Emek üzerindeki denetim, kadınların yaşamına yönelen tahakküm ve doğanın kullanımına ilişkin çıkar çatışmaları kendi özgüllükleriyle incelenir. Bu alanlarda mücadele eden toplumsal kesimlerin ortaklaşması, birbirlerinin deneyimini öğrenmeleriyle güçlenir. İşçiler, kadınlar, çiftçiler, öğrenciler ve yerel topluluklar, ortak yaşamın farklı ihtiyaçlarını görünür kılar. Demokratik örgütlenmenin görevi, bu farklılıkların eşit sözle katıldığı karar süreçleri geliştirmektir. Kurucu değişim, paylaşımın, bakımın, üretimin ve yönetimin gündelik biçimlerinde somutlaşır.

Diyalektik düşüncenin yaşayan sorumluluğu

Hegel’den Marx’a uzanan düşünsel dönüşüm, varlığı oluşuyla, toplumu ilişkileriyle ve insanı etkinliğiyle kavrama çabasını derinleştirir. Bu mirası doğa bilimlerinin gelişen bilgisiyle yeniden değerlendirmek, kavramları araştırmaya ve eleştiriye açık tutmayı gerektirir. Öcalan’ın toplumsal özgürlük yaklaşımıyla kurduğumuz bağ da bu öğrenme sürecinin içindedir. Diyalektik düşüncenin değeri, değişimi açıklarken insanların değişime katılma biçimlerini de araştırmasında yatar. Bir çalışma gününün kısalması, bakımın paylaşılması, toprağın ortak kararla korunması ve bilginin herkesin erişimine açılması, ilişkilerin bilinçli biçimde yeniden kurulmasıdır. İnsan, yaşamın koşullarını değiştirirken kendi toplumsal varlığını da yeniden kurar. Özgürlük, bu dönüşümün bilgisini, emeğini ve kararını ortaklaştıran bir yaşam pratiğinde derinleşir.