Bölüm : 6 / Aydınlanma, Bilimsel Devrim ve Modern Özne

 

Bölüm : 6

Aydınlanma, Bilimsel Devrim ve Modern Özne

Bir insanın kendi yaşamı hakkında söz alması, düşünce tarihinin en somut özgürlük anlarından biridir. Çalışma koşullarını tartışan bir işçi, eğitim hakkını savunan bir kadın, yaşadığı yerin geleceğine katılan bir topluluk, kendi deneyimini ortak kararın konusu haline getirir. Modern özne kavramı, insanın bilen, yargılayan, hak talep eden ve eyleyen bir varlık olarak konum kazanmasını anlatır. Bu kavramın gelişiminde bilimsel araştırmanın, felsefi eleştirinin ve toplumsal mücadelelerin birbirini etkileyen tarihi yer alır. Aydınlanmayı doğa bilimlerinin rehberliğinde yeniden okumak, insanın dünyayı kavrama gücüyle yaşamını yönetme hakkı arasındaki ilişkiye yönelmektir. Bu ilişkinin derinliği, bilginin nasıl üretildiğinde, kimler arasında paylaşıldığında ve hangi amaçlarla kullanıldığında belirginleşir.

Gökyüzüne çevrilen araç ve düşüncenin yeni dayanakları

Galileo’nun teleskopla yaptığı gözlemler, bilimsel araştırmada araçların ve kayıt altına alınan bulguların taşıdığı gücü gösterir. 1610 yılında yayımladığı Yıldız Habercisi eserinde Ay’ın yüzeyindeki dağları, Samanyolu’nu oluşturan çok sayıdaki yıldızı ve Jüpiter’in çevresinde dönen dört uyduyu anlattı. Gözlem araçları, insanın duyusal erişimini genişletti ve gökyüzüne ilişkin tartışmalara yeni veriler taşıdı. Bu gelişme, doğayı anlamak için ileri sürülen açıklamaların gözlemle karşılaştırılmasına somut bir zemin sağladı. Bilginin dayanağı, araştırılan dünyanın özelliklerine daha sıkı biçimde bağlandı. Gökyüzü, ölçülen, çizilen ve başkalarının incelemesine açılan bir araştırma alanı olarak yeni bir derinlik kazandı.

Bilimsel devrimle Aydınlanma arasındaki ilişkiyi, farklı zamanlarda gelişen süreçlerin birbirini beslemesi üzerinden okumak gerekir. Doğanın matematiksel açıklanması, deneyin yaygınlaşması ve araştırma araçlarının gelişmesi, insan aklının dünyayı kavrama gücüne duyulan güveni büyüttü. Aydınlanma düşünürleri bu güveni eğitim, hukuk, siyasal düzen ve özgürlük tartışmalarına taşıdı. Bu bölümde öne çıkardığımız düşünsel bağ, açıklamanın gerekçe sunma sorumluluğudur. Bir görüş, dayandığı bilgiyle ve eleştiriye verdiği karşılıkla değerlendirilir. Böyle bir tutum, düşüncenin kendisini yenilemesini sağlar. Araştırmacının gözlemini başkalarının incelemesine açmasıyla yurttaşın ortak meseleler üzerine söz alması arasında, gerekçeleri paylaşmaya dayanan bir yakınlık kuruyoruz.

Kant ve aklın kamusal kullanımı

Kant, 1784 tarihli Aydınlanma yazısında insanın kendi aklını kullanma cesaretini öne çıkarır. Aklın kamusal kullanımına verdiği önem, düşünmenin başkalarıyla yürütülen açık bir tartışma içinde gelişmesine dayanır. İnsan, okuyan, yazan ve gerekçelerini paylaşan bir kişi olarak ortak düşünce alanına katılır. Kant aynı metinde kurumsal görevlerin yerine getirilmesiyle kamusal eleştiri arasında bir ayrım kurar. Bu ayrım, onun özgürlük anlayışının dönemin yönetim düzeniyle taşıdığı gerilimi de görünür kılar. Aydınlanmanın kendi içindeki tartışmalar, aklın hangi alanlarda ve hangi koşullarda serbestçe kullanılacağı üzerine yoğunlaşır.

Bu düşünceyi toplumsal yaşamın içinden değerlendirdiğimizde, aklını kullanma çağrısının maddi koşullarına ulaşırız. Okumak için zamana, tartışmak için güvenli ortamlara, öğrenmek için eğitime ve düşüncesini duyurmak için iletişim imkanlarına ihtiyaç vardır. Gününün büyük bölümünü geçimini sağlamaya ayıran insanın düşünsel katılımı, çalışma düzeniyle doğrudan ilişkilidir. Bakım sorumluluğunu üstlenen kişinin kamusal yaşamdaki yeri, bu emeğin nasıl paylaşıldığına bağlıdır. Kendi aklını kullanma gücü, ortak yaşamın sağladığı imkanlarla gelişir. Bizim Aydınlanma mirasına getirdiğimiz yorum, düşünsel özgürlüğü emek, zaman, bakım ve eğitim ilişkileriyle birlikte ele alır. Özgür öznenin toplumsal zemini, bu ilişkilerin eşitlikçi kuruluşunda genişler.

Doğayı bilmek ve doğa üzerinde güç kurmak

Descartes, Yöntem Üzerine Konuşma eserinde doğanın güçlerini tanıyan pratik bir bilginin insan yaşamına sağlayacağı katkıları tartışır. Ateşin, suyun, havanın ve diğer cisimlerin işleyişini kavramayı, onların güçlerinden yararlanmakla ilişkilendirir. İnsanların doğa üzerinde hakimiyet kazanmasını anlatan yaklaşımını, sağlığın korunması ve yaşamı kolaylaştıran araçların geliştirilmesiyle birlikte sunar. Bilgi, onun düşüncesinde dünyaya etkin biçimde katılmanın gücüdür. Bu metni tarihsel bağlamında okumak, doğayı araştırma isteğiyle kullanım ve denetim arzusunun aynı çerçevede buluştuğunu gösterir.

Bu ilişkinin bugüne uzanan anlamını, bilginin kullanımını belirleyen toplumsal tercihler üzerinden değerlendiriyoruz. Bir akarsuyun debisini ölçmek, akışını anlamak için veri sağlar. Suyun paylaşımı ise tarımsal üretimi, yerleşimleri, ekolojik ilişkileri ve karar yetkisini birlikte ilgilendirir. Bilimsel bilgiyle üretim ve mülkiyet düzeninin karşılaşması, suyun hangi amaçlarla kullanılacağını biçimlendirir. Aynı ilişki toprakta, enerjide ve kentleşmede de görülür. Ekolojik bakış, insan faaliyetlerini yaşamı besleyen döngüler ve karşılıklı bağımlılıklar içinde değerlendirmeye yönelir. Bu açıdan Aydınlanmanın araştırıcı gücünü geliştirmek, doğayı kavrama çabasını ortak sorumlulukla buluşturmayı içerir. Bilginin toplumsal yönü, yaşam koşullarının korunması ve yararın eşit paylaşılmasıyla somutlaşır.

Kadınların eşitlik talebiyle genişleyen özgürlük

Mary Wollstonecraft, 1792 yılında yayımlanan Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi eserinde akıl, eğitim ve eşitlik arasındaki ilişkiyi kadınların deneyimi üzerinden ele alır. Kadınların düşünsel gelişimini biçimlendiren eğitim anlayışını ve toplumsal beklentileri eleştirir. Kadınları akıl sahibi, ahlaki sorumluluk taşıyan ve hak talep eden insanlar olarak değerlendirir. Bu müdahale, Aydınlanmanın özgürlük iddiasını kendi kapsamı bakımından yeniden tartışmaya açar. Kadınların eğitimi, bağımsızlığı ve toplumsal konumu, insanın özgürleşmesi üzerine yürütülen düşüncenin merkezine yerleşir.

Kadınların bu tarihsel müdahalesi, özgürlüğün gündelik ilişkiler içinde sınandığını gösterir. Bir kişinin kamusal alanda söz sahibi olması, ev içindeki emek paylaşımıyla, gelir üzerindeki denetimiyle ve kendi yaşamına ilişkin karar gücüyle birlikte değerlendirilir. Eşitlik, ortak hayatın kuruluşuna katılma hakkıdır. Bu nedenle modern özneyi düşünürken bakım veren, üreten, öğrenen ve başkalarıyla dayanışma kuran insanı merkeze alıyoruz. İnsanların özerkliği, birbirlerinin yaşamını destekleyen ilişkiler içinde güçlenir. Komünal yaşam açısından bu yaklaşım, kişisel özgürlükle ortak sorumluluğu birbirini besleyen değerler olarak ele alır. Kadın özgürlüğü, bu ilişkinin toplumsal derinliğini açığa çıkarır.

Öcalan’ın modernite eleştirisiyle yeniden düşünmek

Öcalan, uygarlık çözümlemesinde modern felsefenin gelişimini devlet, sınıf ve iktidar ilişkileriyle birlikte değerlendirir. Bilim, ahlak, hukuk ve felsefenin toplumsal düzenin kuruluşundaki yerini tartışır. Bu yaklaşım, düşünce tarihini maddi yaşamla ilişkilendiren bir okuma sunar. Aydınlanmanın kavramlarını incelerken onların eğitim kurumlarında, yönetim biçimlerinde ve toplumsal mücadelelerde nasıl karşılık bulduğuna yönelmemizi sağlar. Öcalan’ın yorumunu bu bölüme taşıyan bağ, bilginin üretildiği ve kullanıldığı toplumsal koşulları araştırma çabasıdır.

Bu çerçeveden geliştirdiğimiz yorum, Aydınlanmanın eleştiri ve öğrenme gücünü emek, kadın özgürlüğü ve ekolojiyle derinleştirmeye dayanır. Bilimsel araştırma yaşamın maddi ilişkilerini aydınlatır. Felsefe, özgürlük ve eşitlik kavramlarının içeriğini tartışmaya açar. Toplumsal mücadeleler, bu kavramları çalışma saatlerine, bakımın paylaşımına, anadiline, toprağa ve karar süreçlerine taşır. Modern öznenin özgürlüğü, kendi yaşamını etkileyen ilişkileri anlaması ve onların kuruluşuna katılmasıyla somutlaşır. Birlikte öğrenen, bilgiyi paylaşan ve ortak karar üreten toplum, düşünsel özgürlüğe gündelik bir zemin kazandırır. Aklını kullanma cesareti, kendi sözünü kurmakla başlar. Özgürlük, herkesin sözünü kuracak zamanı, bilgiyi ve yaşam koşullarını birlikte yaratmakla derinleşir.