Bölüm 15 : Marx’ın Tarihsel Materyalizmi ve Toplumun Maddi Temelleri

 

KISIM : 3

Bölüm 15 : 

Marx’ın Tarihsel Materyalizmi ve Toplumun Maddi Temelleri

Yaşamın Üretildiği Yerden Tarihe Bakmak

Bir sofradaki ekmek, insanlık tarihinin birçok ilişkisini aynı yerde buluşturur. Toprağın verimi, suyun paylaşımı, tohumun bilgisi, üreticinin emeği, değirmenin mülkiyeti ve sofrayı hazırlayan kişinin çalışması ekmeğin toplumsal hikayesine katılır. Beslenme gibi gündelik bir faaliyet, doğayla kurulan ilişkinin ve insanlar arasındaki iş bölümünün içinden geçer. Marx’ın tarihsel materyalizmi, toplumu anlamaya bu maddi yaşamın kuruluşundan başlar. İnsanların nasıl ürettiğini, üretim araçlarına nasıl eriştiğini, birlikte çalışmayı nasıl düzenlediğini ve ürettiklerini nasıl paylaştığını araştırır. Siyasal kurumlar, hukuk, kültür ve düşünce bu ilişkilerin tarihsel gelişimi içinde ele alınır. Böylece tarih, insanların yaşamlarını sürdürürken kurdukları dünyanın araştırılmasına dönüşür.

Marx, 1859 tarihli Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı önsözünde, maddi yaşamın üretim biçiminin toplumsal, siyasal ve düşünsel süreçleri koşullandırdığını belirtir. Üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki çatışmayı tarihsel dönüşümün temel dinamiklerinden biri olarak değerlendirir. Bu yaklaşım, bir toplumun kendisi hakkında anlattıklarıyla gündelik işleyişini birlikte incelemeye yöneltir. Eşitlik düşüncesinin toplumsal içeriğini değerlendirirken toprağın, gelirin, zamanın ve karar yetkisinin dağılımına bakarız. Özgürlük kavramını araştırırken insanların geçim koşullarını ve yaşamlarını belirleyen kararlara katılımını ele alırız. Düşüncelerin anlamı, onları taşıyan ilişkiler içinde somutlaşır.

Üretim Araçlarından İnsan İlişkilerine

Üretici güçler, araçları, teknik bilgiyi, becerileri ve birlikte çalışma kapasitesini kapsar. Üretim ilişkileri ise bu güçlerin hangi mülkiyet ve yönetim düzeni içinde kullanıldığını ifade eder. Bir makinenin üretim kapasitesiyle o makinenin başında çalışan insanların yaşam koşulları arasındaki bağ, toplumsal örgütlenme üzerinden kurulur. Çalışmanın temposunu belirleyen yetki, ürün üzerindeki denetim ve gelirin paylaşımı aynı üretim sürecinin parçalarıdır. Teknoloji, bu ilişkiler içinde toplumsal bir kullanım kazanır. Tarihsel materyalizmin açıklayıcı gücü, üretimin teknik yapısıyla insanlar arasındaki yetki ve mülkiyet ilişkilerini birlikte araştırmasında yatar.

Bir sulama kanalını ele alalım. Suyun akışı eğime, toprağın yapısına, yağışa ve kanalın bakımına bağlıdır. Suyun hangi tarlaya, hangi zamanda ve ne kadar ulaşacağı ise ortak kurallar, mülkiyet ve karar süreçleriyle düzenlenir. Kanalın fiziksel işleyişiyle toplumsal yönetimi aynı yaşam alanında birleşir. Bütüncül düşünce bu ilişkileri birlikte izler. Üretimin maddi koşulları arasında suyun varlığı kadar ona erişimi düzenleyen kurumlar da bulunur. İnsanların yaşamını biçimlendiren güç, kaynaklarla bu kaynakların kullanımını belirleyen ilişkilerin bütünlüğünde anlaşılır.

Emekle Değişen Doğa ve İnsan

Marx, Kapital’de emeği insanla doğa arasındaki madde alışverişinin insan faaliyetiyle düzenlenmesi olarak ele alır. İnsan, bedeninin güçlerini kullanarak çevresini değiştirirken kendi yeteneklerini de geliştirir. Amaç kurma, dikkat, araç kullanımı ve maddelerin özelliklerinden yararlanma emek sürecinde birleşir. Bir yapı ustası taşın, ahşabın ve toprağın özellikleriyle çalışır. Bu çalışma sırasında bedeninin becerileri, malzemeye ilişkin bilgisi ve diğer çalışanlarla ilişkileri gelişir. Emek, doğayla ilişkinin yanı sıra öğrenmenin ve ortak deneyimin de taşıyıcısıdır. Üretilen nesneler, insanların birikmiş bilgisini ve birlikte çalışma biçimlerini taşır.

Çalışmanın önceki bölümlerinde ele aldığımız enerji akışları, canlı örgütlenme ve karşılıklı etkileşim, bu emek anlayışını daha geniş bir araştırma alanına taşır. Bir üretim faaliyetini değerlendirirken kullanılan enerjiyi, suyu, toprağı ve malzemelerin dolaşımını hesaba katarız. Ürünün ömrü, bakım gereksinimi ve yeniden kullanımı da bu değerlendirmenin içindedir. Bu çalışmada savunduğumuz toplumsal ölçü, üretim gücünü yaşamın niteliğiyle birlikte ele almaktır. Teknik gelişmenin değeri, insanların ihtiyaçlarını karşılama biçimi, çalışma koşulları ve ekolojik ilişkiler üzerinden tartışılır. Böylece üretim bilgisi, ortak yaşamın amaçlarıyla buluşur.

Tarihin İçindeki Farklı Gelişim Yolları

Marx’ın tarih anlayışı, farklı dönemlerde yazdığı metinlerin birlikte okunmasıyla derinleşir. 1859 önsözünde üretim biçimlerini geniş tarihsel dönemler halinde ele alır. Vera Zasuliç’e 1881 yılında yazdığı mektupta ise Rus köy komününün özgül koşullarına odaklanır. Batı Avrupa’da üreticilerin üretim araçlarından ayrılmasına ilişkin çözümlemesinin kapsamını açıkça belirler. Rusya’daki ortak mülkiyetin farklı tarihsel başlangıcını vurgular ve komünün toplumsal yenilenmedeki rolünü, gelişimini destekleyen koşullarla ilişkilendirir. Bu metin, ortak mülkiyetin geleceğini somut tarihsel ilişkiler içinde tartışan bir Marx okumasına zemin sağlar.

Bu okumadan hareketle tarihsel araştırmayı farklı coğrafyaların deneyimlerine açıyoruz. Toprağın kullanım biçimi, sömürgecilikle karşılaşma, ticaret yolları, devlet müdahalesi ve toplulukların örgütlenmesi gelişimin yönüne katılır. Köyün ortak üretim bilgisi, zanaatın kuşaklar boyunca aktarılan becerileri ve dayanışma gelenekleri tarihsel faaliyetin etkin öğeleridir. İnsanlar devraldıkları koşulları yeni bilgiler ve ortak amaçlarla yeniden işler. Komünal yaşamın araştırılması da bu birikimi, güncel ihtiyaçlar ve demokratik karar süreçleriyle birlikte ele alır. Tarihin çoğulluğu, her deneyimin oluşum koşullarını dikkatle incelemeyi gerektirir.

Bakım Emeğinin Maddi Temellerdeki Yeri

Toplumsal yaşam her gün beslenme, temizlik, dinlenme, çocuk yetiştirme ve gündelik destek faaliyetleriyle yeniden kurulur. Bu faaliyetler, insanların çalışma ve öğrenme koşullarını hazırlar. Bakım emeği, kuşakların yetişmesine ve ortak yaşamın devamına katılır. Tarihsel materyalizmi bugünün bilgisiyle geliştiren bir yaklaşım, bakımın kimler tarafından, hangi koşullarda ve nasıl paylaşılarak yürütüldüğünü araştırmanın merkezine yerleştirir. Kadınların zamanı, bedensel söz hakkı, geliri ve karar süreçlerine katılımı bu incelemenin temel boyutlarıdır. Maddi yaşamın kuruluşu, işyeriyle ev arasındaki bağları da kapsar.

Bu çerçevede toplumsal dönüşüm, üretim araçlarının mülkiyetiyle birlikte gündelik sorumlulukların paylaşımında değerlendirilir. Ortak bakım hizmetleri, eşit iş bölümü ve insanların kendilerine ayırdığı zaman, özgürlüğün somut koşullarındandır. Engelli insanların kamusal yaşama katılımı, ulaşımın, mekanın ve iletişimin düzenlenmesini içerir. Ekolojik ihtiyaçlar da yerleşim, üretim ve tüketim kararlarına katılır. Emek, kadın özgürlüğü ve ekoloji bu ilişkiler içinde birbirini tamamlar. Yaşamın maddi temellerini genişliğiyle kavramak, toplumsal değişimin gündelik içeriğini belirginleştirir.

Öcalan’ı Marx’la Birlikte Yeniden Okumak

Öcalan’ın Özgürlük Sosyolojisi içinde kadın özgürlüğünü, ekolojiyi ve toplumsal örgütlenmeyi birlikte ele alması, Marx’ın üretim ilişkileri çözümlemesiyle verimli bir karşılaştırma alanı oluşturur. Bu dizide karşılaştırmanın ölçüsünü, kavramların somut yaşam ilişkilerini açıklama gücü oluşturuyor. Marx’ın emek ve mülkiyet çözümlemesini bakımın örgütlenişi, komünal deneyimler ve ekolojik bilgiyle birlikte değerlendiriyoruz. Öcalan’ın demokratik toplum düşüncesini de kaynakların kullanımı, karar yetkisinin paylaşımı ve ortak sorumlulukların kuruluşu üzerinden inceliyoruz. Her iki düşünürün metinleri, kendi tarihsel bağlamları ve dayandıkları deneyimlerle ele alınıyor.

Toplumun maddi temellerini düşünmek, ekmeğin üretiminden sofranın kurulmasına uzanan ilişkilerin bütününü kavramaktır. Bu bütünün içinde doğa, emek, bilgi, bakım ve ortak karar yer alır. Tarihsel materyalizmin araştırma gücü, bu ilişkilerin nasıl oluştuğunu ve nasıl değiştiğini açıklarken gelişir. Komünal özgürlük anlayışımız da yaşamı üreten insanların onun amaçlarına ve paylaşımına birlikte yön vermesine dayanır. Toplumsal zenginliğin anlamı, insanların ortak emekleriyle kurdukları dünyada eşit söz sahibi olmasıyla derinleşir.