Bir Seçim Sandığından Yükselen Tarihsel Hafıza

 

Bir Kadının Zaferinden Bir Halkın Binlerce Yıllık Hafızasına

Deb Haaland, kadın özgürlüğü, komünal yaşam ve sömürgeciliğe karşı tarihsel direniş

Bir Seçim Sandığından Yükselen Tarihsel Hafıza

3 Kasım 2026'da ABD'nin New Mexico eyaletinde gerçekleşen seçim, yüzyıllardır sürdürülen bir özgürlük mücadelesinin yeni bir sayfasını açtı. Laguna Pueblo halkından Deb Haaland, Amerika Birleşik Devletleri tarihinde eyalet valiliğine seçilen ilk yerli Amerikalı kadın oldu. Bu gelişmeyi yalnızca bir kadının siyasal başarısı olarak değerlendirmek, taşıdığı tarihsel anlamı daraltır. Haaland'ın temsil ettiği halkların geçmişinde sömürgeleştirme, topraklara el koyma, zorla asimilasyon ve kültürel baskı kadar, kolektif yaşamın korunması, toplumsal dayanışma ve kendi kendini yönetme iradesi de bulunuyor. Onun seçilmesi, kadın özgürlüğü ile halkların özgürleşmesi arasındaki ilişkinin tarihsel sürekliliğini yeniden gündeme taşıdı. Çünkü bir halkın toprağıyla bağı, yalnızca üzerinde yaşadığı coğrafyayla kurduğu ilişkiyi anlatmaz. Toprak, kuşaklar boyunca biriktirilen bilgiyi, üretim deneyimini, ortak yaşamı, kültürü ve toplumsal hafızayı taşır. Bir kadının devlet yönetimine yükselmesinin ardında, bu hafızayı kuşaktan kuşağa aktaran sayısız kadının görünmeyen emeği de vardır.

Toprak, Mülkiyetten Önce Bir Yaşam İlişkisiydi

Laguna Pueblo halkının yaşadığı Amerika'nın güneybatı coğrafyasında, suyun sınırlı olduğu kurak ve yarı kurak ekolojik koşullar, toplumsal yaşamın örgütlenmesinde derin izler bıraktı. Pueblo toplulukları, tarımı, yerleşik yaşamı, suyun yönlendirilmesini ve çevresel bilginin paylaşılmasını kuşaklar boyunca geliştirdi. Mısır, fasulye ve kabak tarımı, toprağın verimliliği, mevsimsel yağışlar ve topluluğun ortak emeği arasındaki ilişkiler üzerine kuruldu. Antropolojik ve arkeolojik çalışmalar, bu coğrafyadaki birçok yerli topluluğun sulama sistemleri, akrabalık ağları, ortak tören alanları ve kolektif sorumluluklar etrafında örgütlendiğini ortaya koyuyor. Toprağın kullanımı ile toprak üzerindeki topluluk hakları arasındaki ilişki, özel mülkiyetin mutlak hakimiyetinden farklı tarihsel biçimler taşıdı. Bireyler ve aileler belirli arazileri işlerken, topluluk kurumları toprağın korunması ve kullanımının düzenlenmesinde etkili oldu. Bu deneyim, komünal yaşamın yalnızca düşünsel bir idealden doğmadığını, insanların maddi yaşam koşulları, ekolojik karşılıklı bağımlılıkları ve tarihsel işbirliği içinde şekillendiğini gösteriyor. Suyun paylaşılması, toprağın işlenmesi ve ortak yaşamın yeniden üretilmesi, insan topluluklarının varlığını birbirine bağlayan maddi ilişkilerdi.

Kadınların Soyunda Taşınan Toplumsal Süreklilik

Pueblo topluluklarının tarihini özgün kılan özelliklerden biri, birçok toplulukta akrabalığın anne soyundan izlenmesi ve kadınların ev, aile ve toprağa ilişkin haklarının toplumsal örgütlenmede önemli yer tutmasıdır.  Araştırmaların ortaya çıkardığı bulgu, kadın soyunun toplumsal süreklilikteki önemini gösterirken kalıtsal seçkinlik ve statü farklılıklarının da tarihsel varlığına işaret ediyor. Anne soylu akrabalık, kadınların siyasal iktidarın tamamını ellerinde tuttuğu bir düzenle özdeşleşmiyor. Yine de kadınların toplumsal hafızanın, akrabalık ilişkilerinin ve mülkiyet düzenlemelerinin merkezinde yer aldığı tarihsel deneyimleri görünür kılıyor. Kadınların üretim, bakım, kültürel aktarım ve topluluk ilişkilerindeki rolleri, toplumsal yaşamın sürekliliğini sağlayan kurucu emek alanlarıdır. Bu tarihsel birikim, kadın özgürlüğünü yalnızca bireysel hakların genişlemesine indirgeyen anlayışların ötesinde, yaşamın kolektif örgütlenmesiyle birlikte düşünmeyi gerektiriyor.

Sömürgecilik Toprağı Ele Geçirirken Hafızayı da Hedef Aldı

Avrupalı sömürgeci güçlerin Kuzey Amerika'ya yayılması, yerli halkların toprakları üzerindeki egemenliğini, üretim ilişkilerini ve kültürel kurumlarını derinden sarstı. İspanyol sömürge yönetimine karşı 1680 yılında gerçekleşen Pueblo Ayaklanması, yerli toplulukların bir araya gelerek sömürgeci yönetimi bölgeden uzun yıllar uzaklaştırdığı tarihsel bir direnişti. Daha sonraki Amerikan yayılmacılığı ise toprak kayıplarını, siyasal egemenliğin sınırlandırılmasını ve asimilasyon politikalarını yeni biçimlerde sürdürdü. Çocukların ailelerinden koparılarak yatılı okullara yerleştirilmesi, anadillerinden ve kültürel yaşamlarından uzaklaştırılması bu tarihsel sürecin en ağır uygulamalarından biri oldu. Bu kurumlar, Amerika'daki farklı yerli halkları hedef alan geniş bir asimilasyon sisteminin parçalarıydı. Çocukların ailelerinden koparılması, kuşaklar arasındaki bilgi ve kültür aktarımını da hedef aldı. Kadınların bakım, dil, toplumsal aidiyet ve kültürel süreklilik alanlarındaki tarihsel emeği düşünüldüğünde, sömürgecilikle erkek egemen müdahalelerin birbirini nasıl beslediği daha açık görülüyor. Bir halkın özgürlük mücadelesi, böylece toprak üzerindeki haklarını korumakla birlikte kendi tarihini, dilini ve yaşam biçimini yeniden üretme mücadelesini de kapsıyor.

Doğanın Sömürülmesi ile Toplumsal Tahakkümün Ortak Tarihi

Laguna Pueblo topraklarındaki Jackpile-Paguate uranyum madeni, sömürgecilik sonrası ekonomik güç ilişkilerinin ekolojik boyutunu gösteren somut bir örnek oluşturuyor. 1952 ile 1982 yılları arasında işletilen madende yaklaşık 25 milyon ton uranyum cevheri çıkarıldı. ABD Çevre Koruma Ajansının kayıtları, madencilik faaliyetlerinin yüzey sularını tehlikeli kimyasallarla kirlettiğini ve bölgenin kapsamlı çevresel temizliğe ihtiyaç duyduğunu ortaya koyuyor. Enerji ve sanayi için çıkarılan madenlerin yarattığı ekonomik değer ile çevresel maliyetlerin dağılımı arasındaki eşitsizlik, yerli halkların yaşadığı coğrafyalarda keskin biçimde görünür hale geliyor. Kirlenen su, üretim alanları, bitki örtüsü ve yaşamsal çevre, aynı zamanda toplumsal yaşamın maddi temelini oluşturuyor. Ekolojik yıkımın etkileri, üretimden beslenmeye, gündelik bakımdan kültürel yaşama kadar uzanıyor. Bu nedenle ekoloji mücadelesi, emek ilişkilerinden, kadınların yaşam koşullarından ve halkların kendi doğal kaynakları üzerindeki karar hakkından ayrı düşünülemez. Kapitalist üretimin kar merkezli öncelikleri ile toplulukların yaşamı yeniden üretme ihtiyaçları arasındaki tarihsel gerilim, toprağın kimin yararına ve kimin kararıyla kullanılacağı üzerinden somutlaşıyor.

Komünal Hafızadan Öz Yönetime Uzanan Kurumlar

Laguna Pueblo halkının tarihsel deneyimi, komünal yaşamın günümüz kurumları içinde de izlerini taşıyor. Topluluğun kendi anayasası, meclisi, köy temsilcileri ve yargı kurumları bulunuyor. Altı yerleşimin temsil edildiği Pueblo Meclisi, toprak kullanımından doğal kaynaklara, yerel düzenlemelerden topluluk yönetimine kadar çeşitli alanlarda yetki kullanıyor. Bu yapı, geleneksel kurumların modern hukuki biçimlerle iç içe geçtiği özgün bir öz yönetim deneyimini yansıtıyor. Aynı zamanda ABD federal hukukuyla kurulan ilişki, yerli egemenliğinin tarihsel ve hukuki sınırlarını da belirliyor. Deb Haaland'ın New Mexico valiliği ile Laguna Pueblo halkının kendi yönetim kurumları ise farklı siyasal yetki alanlarına ait. Bu ayrım, temsil ile kolektif öz yönetim arasındaki ilişkinin anlaşılması açısından önem taşıyor. Haaland'ın İçişleri Bakanlığı döneminde 2023 yılında Chaco Kanyonu çevresindeki belirli federal arazilerin yeni petrol, doğal gaz ve maden tahsislerine 20 yıl süreyle kapatılması yönünde attığı adım, yerli halkların kutsal alanlarının korunması mücadelesiyle kurumsal siyaset arasındaki ilişkiyi somutlaştırdı. Bu kazanımın arkasında uzun yıllara yayılan topluluk örgütlenmesi ve çevre mücadelesi bulunuyor. Siyasal temsil, tarihsel talepleri kamusal kararlara taşıyan bir alan açıyor. Kolektif özgürleşmenin derinliği ise toplulukların toprak, su, kültür ve yaşam alanları üzerindeki gerçek karar gücünde karşılığını buluyor.

Kadın Özgürlüğü, Halkların Özgürlüğü ve Ekolojik Yaşamın Bütünlüğü

Deb Haaland'ın seçim zaferi, kadın özgürlüğünü, sömürgecilik karşıtı mücadeleyi ve ekolojik yaşamı ortak bir tarihsel çerçevede değerlendirmek için güçlü bir örnek sunuyor. Bu üç mücadele, yaşamın yeniden üretildiği maddi ve toplumsal ilişkilerde birbirine bağlanıyor. Kadınların görünmeyen emeği, halkların kolektif kültürel hafızası, toprağın korunması, suyun paylaşılması ve demokratik karar süreçleri toplumsal varlığın birbirini tamamlayan boyutlarını oluşturuyor. Bir kadının yönetici olması, kadınların toplumsal gücüne ilişkin köklü bir tarihsel görünürlük yaratıyor. Kadın özgürlüğünün toplumsal derinliği ise gündelik yaşamın, üretimin, mülkiyet ilişkilerinin ve karar mekanizmalarının eşitlik temelinde yeniden kurulmasında anlam kazanıyor. Aynı şekilde halkların özgürlüğü, kendi kimliklerinin tanınmasıyla birlikte ortak yaşamlarını örgütleme ve gelecekleri üzerinde söz sahibi olma hakkını içeriyor. Ekolojik özgürlük de bu ortak yaşamın maddi koşullarını koruma sorumluluğunu taşıyor. Bu bütünlük, günümüz özgürlük mücadelelerini yalnızca devlet iktidarının paylaşılması üzerinden ele alan siyasal anlayışın sınırlarını genişletiyor. Tarihsel özne, bir kişinin siyasal yükselişinden çok daha geniş bir toplumsal ilişkiler alanında şekilleniyor.

Deb Haaland'ın zaferini tarihsel kılan, yalnızca valilik makamına ulaşan ilk yerli Amerikalı kadın olması değil, temsil ettiği halkların yüzyıllardır koruduğu toplumsal hafızanın Amerika'nın siyasal merkezlerinden birinde yeniden görünürlük kazanmasıdır. Onun arkasında topraklarını savunan toplulukların, dillerini yaşatan kuşakların, çocuklarını korumak için mücadele eden annelerin, suyu ve yaşam alanlarını savunan insanların uzun tarihi bulunuyor. Bu tarih, insanlığın özgürlük arayışının yalnızca yönetme hakkından ibaret olmadığını anlatıyor. Özgürlük, yaşamın birlikte kurulmasında, ortak değerlerin korunmasında ve geleceğin kolektif iradeyle belirlenmesinde kök salıyor.

Bir halkın tarihini başkalarının yazması sömürgeciliğin gücünü gösterir. Kendi tarihini yeniden yazması ise hafızasının, dayanışmasının ve özgürlük iradesinin gücünü.