Yapay Zeka Çağında Sosyalizmi Yeniden Düşünmek

Kapitalizm Değişirken Kavramlarımız da Gelişmek Zorunda

Sosyalizmin yaşadığı düşünsel güçlük yalnızca geçmişte yapılan hatalarla açıklanamaz. Kapitalizm, Marx'ın yaşadığı sanayi toplumundan bugünün dijital kapitalizmine uzanan süreçte üretimin örgütlenmesini, emeğin biçimlerini, mülkiyet ilişkilerini ve sermayenin hareket alanını büyük ölçüde değiştirdi. Robotik sistemler, yapay zeka, algoritmalar, dev veri merkezleri ve küresel iletişim ağları üretimin yeni altyapısının parçaları haline geldi. Bu dönüşüm Marx'ın kapitalizm çözümlemesini değersizleştirmek yerine onun yöntemini yeniden güncel hale getiriyor. Marx kendi çağının kapitalizmini hazır kavramlara sığdırmaya çalışmadı. Üretim biçiminin nasıl değiştiğini, sınıfların nasıl oluştuğunu, sermayenin emeği nasıl örgütlediğini ve teknolojinin bu ilişkileri nasıl dönüştürdüğünü araştırdı. Bugünün sosyalist düşüncesinin önünde de benzer bir görev bulunuyor. Marx'ın kavramlarını korumaktan daha önemli olan, Marx'ın yaptığı gibi değişen maddi dünyayı yeniden çözümlemektir.

Robot Fabrikaya Girdiğinde Değer Tartışması Değişiyor

Marx'ın çözümlemesinde makine sabit sermayedir. Makinenin üretiminde harcanmış emek, üretim süreci boyunca yeni ürünlere aktarılır. Yeni değerin kaynağı ise canlı emektir. Robotik üretim ve yapay zeka bu nedenle çok önemli bir teorik alan açıyor. Bir fabrikada bin işçinin yaptığı üretim yüz işçi, robotlar ve yapay zeka sistemleriyle gerçekleştirildiğinde üretkenlik büyük ölçüde yükselirken doğrudan kullanılan canlı emek azalıyor. Sermaye daha fazla üretim yapabilmek için teknolojiyi geliştirirken değer üretiminin merkezinde bulunan canlı emeğin üretim sürecindeki ağırlığını da değiştiriyor. Marx'ın sabit sermaye ile değişken sermaye arasındaki ilişkiyi açıklamak için kullandığı C ve V kavramları ( Sabit Sermaye /  Değişken Sermaye) bu nedenle terk edilecek eski kavramlar olmaktan çok yeniden araştırılması gereken kavramlara dönüşüyor.

Fakat fabrika kapısından dışarı çıkıldığında daha geniş bir emek dünyası görülüyor. Yapay zeka kendiliğinden oluşan bağımsız bir güç değil. Çipleri üreten fabrikalar, madenleri çıkaran işçiler, enerji altyapısını işleten emekçiler, veri merkezleri, yazılım mühendisleri, veri etiketleyen çalışanlar, lojistik ağları ve dünyanın farklı bölgelerine dağılmış milyonlarca insan bu sistemin maddi temelini oluşturuyor. Fabrikanın içindeki işçi sayısı azalırken emek küresel üretim zincirinin farklı noktalarına dağılıyor. Yapay zeka çağında emek ortadan kaybolmaktan çok biçim değiştiriyor, parçalanıyor, coğrafi olarak dağılıyor ve bazı alanlarda görünmezleşiyor.

Yapay Zeka Yalnızca Yeni Bir Makine Değildir

Sanayi devriminin makineleri büyük ölçüde insanın fiziksel gücünü büyütüyordu. Yapay zeka ise insanın bilgi üretimi, sınıflandırma, tahmin, iletişim ve karar süreçlerine giriyor. Bu özellik yapay zekayı klasik otomasyondan daha geniş bir toplumsal güç haline getiriyor. Algoritmalar üretimin yanında bankacılığı, sağlığı, eğitimi, medyayı, kültürü, ulaşımı, güvenliği ve kamusal yönetimi de biçimlendirmeye başlıyor. Böylece üretim araçlarının mülkiyeti tartışmasına yeni alanlar ekleniyor. Veri, algoritma, hesaplama kapasitesi, iletişim altyapısı ve insanlığın biriktirdiği ortak bilgi giderek daha önemli üretici güçlere dönüşüyor.

İnsanlığın yüzyıllar boyunca oluşturduğu bilimsel, kültürel ve dilsel birikim yapay zeka sistemlerinin gelişmesinde büyük bir kaynak oluştururken bu ortak birikimin ekonomik değeri özel mülkiyet altında yoğunlaşıyor. Yeni dönemin sınıf ilişkileri fabrikaların mülkiyetinin yanında verinin, algoritmaların, dijital altyapının ve bilgi üretim araçlarının mülkiyetini de kapsıyor. Üretici güçlerin toplumsal karakteri genişlerken bu güçler üzerindeki denetimin yoğunlaşması çağımızın temel çelişkilerinden birini oluşturuyor.

Dijital Devrim Eski Çelişkiyi Yeni Bir Düzeye Taşıyor

Üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki çelişki dijital devrimle ortadan kalkmış görünmüyor. Aksine yapay zeka bu çelişkiyi yeni bir ölçeğe taşıyor. Milyonlarca insanın tarih boyunca ürettiği bilgi, küresel iletişim ağları ve bilimsel gelişmeler insanlığın ortak üretim kapasitesini büyütüyor. Buna karşılık bu kapasitenin denetimi giderek yoğunlaşmış sermaye yapılarının elinde toplanıyor. Toplumsal üretim kapasitesi genişlerken mülkiyetin merkezileşmesi Marx'ın incelediği tarihsel gerilimin dijital çağdaki yeni biçimlerinden biri haline geliyor.

Bu gelişme aynı zamanda eski bir sosyalist beklentinin yeniden değerlendirilmesini gerektiriyor. Üretici güçlerin gelişmesi kendi başına sosyalizmi yaratmıyor. Teknoloji toplumsal ilişkilerden bağımsız bir özgürleşme gücü taşımıyor. Yapay zeka çalışma süresini azaltabilecek, ağır ve tehlikeli işleri insanlardan devralabilecek, bilimsel araştırmayı hızlandırabilecek ve toplumsal ihtiyaçların planlanmasını kolaylaştırabilecek büyük bir kapasite oluşturuyor. Aynı teknolojik kapasite özel mülkiyet altında sermaye yoğunlaşmasını, iş güvencesizliğini, gözetimi ve toplumsal eşitsizliği büyüten bir örgütlenmenin parçasına da dönüşebiliyor. Teknolojinin toplumsal karakterini belirleyen temel alan mülkiyet, demokratik denetim ve üretilen zenginliğin paylaşım biçimidir.

Emekten Zamana Doğru Yeni Bir Sosyalizm Tartışması

Yapay zeka sosyalist düşüncenin çalışma kavramını da yeniden ele almasını gerektiriyor. Kapitalist toplum insanın yaşamını büyük ölçüde ücretli emek üzerinden örgütledi. Gelir, toplumsal statü ve yaşam güvencesi çalışmaya bağlandı. Robotik sistemler ve yapay zeka insan emeğine duyulan ihtiyacı bazı üretim alanlarında azaltırken insanlığın önüne farklı bir imkan çıkarıyor. Teknolojik gelişmenin toplumsal karşılığı kitlesel işsizlik yerine çalışma süresinin azalması olabilir. Sekiz saatlik çalışma altı saate, dört saate ve üretkenliğin izin verdiği alanlarda daha aşağıya çekilebilir. Teknolojinin kazandırdığı zaman sermayenin kazancına değil insan yaşamına aktarılabilir.

Bu noktada sosyalizmin hedefi herkesi ömür boyunca daha fazla çalıştıracak yeni işler yaratmanın ötesine geçer. İnsanların bilimle, sanatla, çocuklarla, yaşlılarla, doğayla, toplumsal yaşamla ve birbirleriyle kurduğu ilişkiler ekonomik üretim kadar yaşamın parçalarıdır. Bakım emeği ve toplumsal yeniden üretim de bu çerçevenin içindedir. İnsan yalnızca üretim sürecinde kullanılan bir emek gücü değildir. Biyolojik, toplumsal, kültürel ve ekolojik ilişkilerin içinde yaşayan bir varlıktır. Yapay zekanın özgürleştirici kapasitesi de insanın ücretli çalışma dışında kalan yaşam zamanını genişletebildiği ölçüde toplumsal anlam kazanır.

Yapay Zekanın Ekolojik Bedeli de Üretimin Parçasıdır

Dijital dünya maddeden bağımsız değildir. Veri merkezleri elektrik tüketir, çip üretimi büyük miktarda enerji ve su kullanır, elektronik sistemler çeşitli minerallere ihtiyaç duyar. Lityumdan bakıra, nadir elementlerden yarı iletken üretimine kadar uzanan geniş bir maddi ağ dijital ekonominin temelini oluşturur. Bu nedenle yapay zeka tartışması emek ve mülkiyet kadar ekolojiyi de kapsamak zorundadır. İnsan emeğinin azaltılması adına geliştirilen bir teknoloji doğanın daha yoğun sömürülmesine dayanıyorsa özgürleşme düşüncesi eksik kalır. Emek, teknoloji ve ekoloji aynı üretim sisteminin farklı ilişkileridir.

Yeni sosyalist düşüncenin kadınların bakım emeğini, toplumsal yeniden üretimi, ekolojik sınırları, teknolojik mülkiyeti ve demokratik karar süreçlerini ortak bir düşünsel zeminde buluşturması bu nedenle önem kazanıyor. Üretim yalnızca fabrikada gerçekleşen ekonomik faaliyet olmaktan çıkıp yaşamın yeniden üretilmesini sağlayan geniş ilişkiler ağı içinde ele alınabilir.

Yeni Sosyalizm Eski Sosyalizmin Dijital Hali Olamaz

Yapay zeka çağında sosyalizmin önündeki görev geçmişin kavramlarını terk etmek olmadığı gibi onları değişmeden tekrarlamak da değildir. Marx'ın sermaye, emek, değer, üretici güçler ve üretim ilişkileri üzerine geliştirdiği çözümleme güçlü bir başlangıç zemini sunuyor. Feminist düşüncenin bakım emeği ve toplumsal yeniden üretim üzerine geliştirdiği birikim, ekolojinin yaşam sistemlerine ilişkin bilgisi, nörobilim ve biyolojinin insan anlayışımızı genişleten bulguları, karmaşıklık bilimlerinin ilişkisel dünyası ve dijital çağın ortak bilgi üretimi bu zemini büyütebilir.

Yapay zeka bu açıdan yalnızca kapitalizmin geliştirdiği yeni bir teknoloji değildir. İnsanlığın nasıl çalışacağını, ne kadar çalışacağını, bilgiyi kimin yöneteceğini, teknolojinin kime ait olacağını ve üretkenlik artışından doğan zamanın nasıl paylaşılacağını yeniden düşünmeye zorlayan tarihsel bir eşiği temsil ediyor.

Yeni sosyalizmin güçlü iddiası da bu eşikte kurulabilir. Yapay zekanın, robotların, bilginin ve üretim araçlarının yarattığı zenginliği küçük bir mülkiyet çevresinin birikim aracından çıkarıp toplumsal yaşamın ortak kapasitesine dönüştürmek. Teknolojiyi insanı üretimden dışlayan bir güç yerine zorunlu çalışma zamanını azaltan ortak bir imkan haline getirmek. Üretimi yalnızca büyümeye değil toplumsal ihtiyaçlara ve ekolojik yaşama göre örgütlemek. İnsanlığın ortak bilgisini yeniden insanlığın ortak varlığı haline getirmek. Böyle bir sosyalizm geçmişin tekrarından çok geleceğin kuruluşuna yönelir.