YAĞMURA SEVİNMEYİ UNUTAN KADIN

Hasret Özkan'ın yaşamından kadın emeğine, yoksulluğa ve özgürlük mücadelesine uzanan bir öykü

Yağmurun Çaldığı Çocukluk

Hasret Özkan çocukken yağmuru severdi. Sabah uyandığında çatılara düşen damlaların sesini duyunca yüzüne bir gülümseme yayılırdı. Yağmur yağarsa fındık bahçesine gidilmeyecek, o gün çocuk olabilecekti. Oyun oynayacak, dinlenecek, belki saatlerce pencereden dışarıyı seyredecekti. Çocukluğunun en güzel günleri yağmurlu günlerdi. Çünkü yağmur, çalışmak zorunda kalan küçük bir kız çocuğuna kısa süreliğine de olsa özgürlüğünü geri veriyordu. Yıllar geçti. Hasret büyüdü, evlendi, çocukları oldu. Fındık ağaçları büyüdü, bahçeler yeşerdi, mevsimler birbirini izledi. Yağmur yine aynı yağmurdu. Fakat bir sabah gökyüzü karardığında Hasret'in içi de karardı. Yağmur yağarsa fındık toplanamayacak, işler gecikecek, geçim sıkıntısı biraz daha büyüyecekti. Çocukluğunda kendisini çalışmaktan kurtaran yağmur, yetişkinliğinde çalışmasını engelleyen bir felakete dönüşmüştü. Hasret bu değişimi kendi sözleriyle anlatıyordu. "Ben çocukken yağmur yağdığında çok sevinirdim. Oh, bahçeye gitmeyeceğiz diye. Ben artık yağmur yağdığında üzülünce anladım ki ben büyümüşüm." Oysa Hasret'in büyümesi yalnızca çocukluğunu geride bırakması değildi. Çocukken elinden alınan oyun zamanı, büyüdüğünde dinlenme hakkıyla birlikte kaybolmuştu. Yaşam ona büyümeyi, kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemek olarak öğretmişti. Yağmurun anlamını değiştiren doğa değildi. Hasret'in hayatını kuşatan çalışma düzeniydi.

İki İş Günü Arasında Sıkışan Bir Kadın

Hasret sabah fındık bahçesine gittiğinde çalışma günü başlıyordu. Eğiliyor, doğruluyor, dalların arasına uzanıyor, saatler boyunca aynı hareketleri tekrarlıyordu. Güneş yükseldikçe yorgunluğu artıyor, akşam yaklaştıkça evde kendisini bekleyen işler aklına geliyordu. Bahçedeki iş bittiğinde başka bir mesai başlıyordu. Üstelik bu ikinci mesainin başlangıç saati vardı ama bitiş saati yoktu. Eve dönüyor, mutfağa giriyor, çocukların ihtiyaçlarını karşılıyor, ertesi günün hazırlıklarını yapıyordu. Bulaşıklar yıkanacak, yemek hazırlanacak, evin düzeni sağlanacaktı. Hasret bazen bir kek çırpıp ertesi güne bir şeyler yetiştirmeye çalışıyordu. Yorgunluktan ayakta durmakta zorlandığı saatlerde bile elleri çalışmaya devam ediyordu. Bir akşam kendi hayatını anlatırken "Artık banyo yaparsam ne mutlu bana" demişti. Bir kadının banyo yapabilmeyi mutluluk saydığı yaşam düzeni, üzerine uzun uzun düşünülmesi gereken bir toplumsal gerçeği açığa çıkarıyordu. Hasret'in gününde herkesin ihtiyacına yer vardı. Çocukların, evin, bahçenin, ertesi günün ihtiyaçları birbirini izliyordu. Kendi ihtiyaçları ise günün en sonuna kalıyordu. Bazen o son da gelmiyordu. Hasret'in elleri fındık topluyor, yemek pişiriyor, bulaşık yıkıyor, çocukların yaşamını düzenliyordu. Fakat bütün bu emeğin karşılığında kendisine kalan şey çoğu zaman biraz daha yorgunluk oluyordu. Kapitalist üretim ilişkilerinin görünür dünyasında fındığın fiyatı, tüccarın kazancı, piyasanın hareketi konuşuluyordu. Hasret'in evde harcadığı saatler ise ekonomik hesapların dışında tutuluyordu. Oysa ertesi sabah yeniden çalışabilen bir ailenin arkasında onun gece boyunca devam eden emeği vardı. Üretimin devamlılığını sağlayan bu emek, karşılıksız bırakıldığı ölçüde sermaye düzeninin de dayanaklarından birine dönüşüyordu.

Yirmi Gündür İçilemeyen Bir Tas Çorba

Hasret bir gün neredeyse yirmi gündür çorba içmediğini söyledi. Bunu anlatırken büyük bir yoksulluk hikayesi anlattığının farkında bile değildi. Sadece zamanı olmadığını söylüyordu. Sulu yemek yapmak zaman alıyordu. Tencereyi hazırlamak, sebzeleri doğramak, pişmesini beklemek gerekiyordu. O ise bir an önce yemek hazırlayıp diğer işlere yetişmek zorundaydı. Bu yüzden daha çabuk pişen kızartmalarla geçiriyordu günleri. Yirmi gün boyunca bir tas çorba içememek, yalnızca mutfaktaki eksikliğin hikayesi değildi. Hasret'in kendi hayatından eksilen zamanın ölçüsüydü. Dünyanın bir yerlerinde insanlar daha fazla kazanmanın, sermayelerini büyütmenin, yatırımlarının getirisini artırmanın hesaplarını yaparken Hasret bir tas çorbayı pişirecek zamanı bulamıyordu. Bir tarafta paranın kendi kendisini büyüttüğü söylenen bir ekonomik düzen, diğer tarafta emeğiyle yaşamı üreten insanların giderek daralan günleri vardı. Hasret'in sofrasındaki eksiklik, üretimden doğan zenginliğin nasıl paylaşıldığıyla doğrudan ilişkiliydi. Kadının evdeki emeği de bu eşitsizliğin görünmeyen yüzünü oluşturuyordu. Yemek pişirmek, çocuk büyütmek, evi temizlemek, hasta bakmak, ertesi güne hazırlanmak toplumun varlığını devam ettiren temel faaliyetlerdi. Fakat bu işlerin büyük bölümü kadınların doğal sorumluluğu sayıldığı için ekonomik ve siyasal değeri görünmezleşiyordu. Hasret'in yirmi gündür içemediği çorba, aslında toplumun kadınlardan karşılıksız aldığı zamanın küçük ama sarsıcı bir göstergesiydi.

Fındığın Sahibi Kim, Yorgunluğun Sahibi Kim

Hasret fındığın fiyatını anlatırken öfkeleniyordu. Beklediği fiyat açıklanmamış, piyasadaki rakamlar geçim hesabını altüst etmişti. Ekmek pahalanmıştı, yağ pahalanmıştı, evin ihtiyaçları artmıştı. Fındık ise onun gözünde yerinde sayıyordu. Aylar geçiyor, hayat pahalanıyor, fakat bahçede dökülen alın terinin karşılığı aynı hızla büyümüyordu. Hasret'in öfkesi bir üreticinin haklı geçim kaygısını taşıyordu. Fındık dalda kendiliğinden yetişiyor gibi görünse de her hasadın arkasında uzun bir çalışma süreci vardı. Toprakla uğraşan eller, eğilen beller, yağmurun ve güneşin altında geçirilen günler, ertelenen ihtiyaçlar, çocukların yaşamından eksilen saatler bu üretimin parçasıydı. Hasret için fındığın fiyatı yalnızca kilogram başına ödenecek para değildi. O fiyat, mutfakta kaynayan tencereyi, çocukların ihtiyaçlarını, ertesi yılın güvencesini ve kendi emeğinin toplum tarafından nasıl değerlendirildiğini belirliyordu. Fındık üreticisinin geliri piyasa koşullarına bağımlı hale geldikçe geçim yükü ağırlaşıyor, bu yükün önemli bir bölümü kadınların omuzlarına aktarılıyordu. Daha az parayla sofrayı kurmak, eksikleri tamamlamak, çocukların ihtiyaçlarını karşılamak, ev ekonomisini ayakta tutmak kadınların görünmeyen becerisi sayılıyordu. Hasret hem üretimde çalışıyor hem de yetersiz gelirin aile yaşamında yarattığı boşlukları kendi emeğiyle dolduruyordu. Piyasa fındığın fiyatını belirliyordu. Hasret ise o fiyatın yetmediği yerde kendi zamanından, uykusundan ve dinlenmesinden veriyordu. Böylece ekonomik eşitsizlik, bir kadının bedeninde ve gündelik yaşamında yeniden üretiliyordu.

Kadının Fedakarlığı Üzerine Kurulan Düzen

Hasret yaşadıklarını anlatırken gülüyordu. Yorgunluğunu, yetişemediği işleri, kendisine zaman ayıramayışını gülerek söylüyordu. O gülüşün içinde yılların biriktirdiği alışkanlıklar vardı. Kadınlar çoğu zaman kendi yorgunluklarını bile başkalarını üzmeden anlatmayı öğrenir. Çalışkan olmak, fedakar olmak, evini çekip çevirmek, çocuklarını büyütmek, geçim sıkıntısına dayanmak iyi kadın olmanın ölçüleri haline getirilir. Kadının ne kadar yorulduğu, ne kadar az uyuduğu, kendisinden ne kadar vazgeçtiği fedakarlığının büyüklüğüyle açıklanır. Böylece eşitsizlik, sevgi ve sorumluluk sözcüklerinin ardında sıradanlaştırılır. Hasret'in hayatı bu düzenin sessiz işleyişini gösteriyordu. Bahçede çalışması gerekiyordu, çünkü ailenin geçime ihtiyacı vardı. Evde çalışması gerekiyordu, çünkü evin düzeni onun sorumluluğu sayılıyordu. Çocukların ihtiyaçlarıyla ilgilenmesi gerekiyordu, çünkü annelik çoğu zaman sınırsız bir hizmet yükümlülüğü olarak görülüyordu. Hasret bütün bunları yaparken kendisi için bir şey istediğinde karşısına zamanın darlığı çıkıyordu. Kadınların özgürlük mücadelesi bu nedenle yalnızca hukuki haklarla sınırlı bir mücadele olarak görülemez. Evin içinde kimin çalıştığı, kimin dinlendiği, kimin zamanının değerli sayıldığı, kimin ihtiyaçlarının ertelendiği de siyasal ilişkilerin parçasıdır. Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, sınıfsal sömürüyle birleştiğinde kadınların yaşamını iki kat ağırlaştırır. Hasret'in bahçedeki emeği ekonomik düzenin, evdeki emeği ise erkek egemen iş bölümünün içinde şekilleniyordu. Birbirini besleyen bu iki ilişki, kadının yaşamından sürekli zaman alıyordu. Hasret'in yorgunluğunu yalnızca çalışkanlığıyla açıklamak, onun sırtına yüklenen toplumsal sorumlulukları görünmez kılardı.

Bir Kadının Kaybolan Zamanı

Hasret'in yaşamında en ağır kayıp, yıllar boyunca biriken yorgunluğun ötesindeydi. Kendi hayatını yaşayabileceği zaman giderek daralıyordu. Çocukluğunda yağmur yağınca kendisine kalan birkaç saati sevinçle karşılayan küçük kız, yetişkinliğinde aynı saatleri kayıp çalışma zamanı olarak görmeye başlamıştı. Bir zamanlar oyun oynamak için beklediği yağmur, şimdi yetişmeyen işlerin habercisiydi. Bu değişim, yoksulluğun insanın doğayla kurduğu ilişkiye kadar uzandığını gösteriyordu. Yağmurun toprağı beslemesi, ağaçların büyümesi, mevsimlerin değişmesi yaşamın doğal döngüsünün parçalarıydı. Fakat geçimini sürekli çalışma zorunluluğuna bağlayan ekonomik koşullar, doğanın ritmini bile kaygı kaynağına dönüştürebiliyordu. Hasret yağmura kızarken aslında yağmuru değil, yağmur yüzünden daha da ağırlaşacak hayatını düşünüyordu. Onun hikayesinde kadın emeği, tarımsal üretim, yoksulluk ve doğayla ilişki birbirinden ayrı değildi. Hepsi aynı yaşamın içinde birleşiyordu. Kadının özgürleşmesi de bu ilişkilerin birlikte dönüşmesini gerektiriyordu. Üreticinin emeğinin karşılığını aldığı, ev içi sorumlulukların eşit paylaşıldığı, çocuk bakımının toplumsal destekle güçlendirildiği, dinlenmenin ve kendine zaman ayırmanın herkes için güvence altına alındığı bir yaşam, Hasret'in gündelik hayatını kökten değiştirebilirdi. Çünkü özgürlük, insanın kendi zamanına sahip olmasıyla da ölçülür.

Bir Gün Yağmur Yeniden Yağacak

Hasret'in sözleri insanın zihninde uzun süre kalıyor. "Ben artık yağmur yağdığında üzülünce anladım ki ben büyümüşüm." Bu cümlenin içinde bir kadının çocukluğundan yetişkinliğine uzanan hayatı, çalışarak geçen yılları, yorgunluğu, geçim kaygısı ve ertelenmiş mutlulukları var. Hasret büyüdü. Ama büyürken kendi zamanından vazgeçmek zorunda bırakıldı. Bir tas çorba içmek için bile zaman bulamayan, banyo yapabilmeyi küçük bir mutluluk sayan, yağmur yağdığında işlerinin gecikmesine üzülen bir kadının yaşamı, toplumun emekle kurduğu ilişkinin aynasıdır. O aynada yalnızca Hasret görünmüyor. Tarlada, fabrikada, atölyede, evde, pazarda çalışan milyonlarca kadın görünüyor. Sabah başkalarının ihtiyaçları için uyanan, gece herkes uyuduktan sonra yatağa giden, kendi yaşamını sürekli yarına erteleyen kadınlar. Onların emeğiyle sofralar kuruluyor, çocuklar büyüyor, hayat devam ediyor. Fakat yaşamı ayakta tutan kadınlar, çoğu zaman kendi yaşamlarının en son sırasında yer alıyor.

Hasret'in bir gün yeniden yağmura sevinmesi gerekiyor. Yağmur yağdığında bahçede biriken işleri düşünmeden pencerenin önüne oturabilmesi, kendisine bir tas sıcak çorba hazırlayabilmesi, çocuklarıyla telaşsız bir gün geçirebilmesi gerekiyor. Bunlar bir kadına sunulacak ayrıcalıklar değil, insanca yaşamın en temel koşullarıdır. Kadınların özgürlüğü, çalışma hayatındaki haklarıyla evin içindeki eşitliğin birleştiği, emeğin değer kazandığı ve zamanın adil paylaşıldığı bir toplumsal düzenle mümkün olacaktır.

Bir gün yağmur yeniden yağacak. Hasret pencereye yaklaşacak. Damlalar toprağa düşecek, fındık ağaçlarının yapraklarından süzülecek. O gün Hasret'in aklına yetişmeyen işler değil, çocukluğunda yağmuru bekleyen küçük kız gelecek. Yıllar önce elinden alınan sevinci yeniden hissedecek.

Ve o gün, yağmur yalnızca toprağa değil, Hasret'in özgürlüğüne de yağacak.