TOPLUMSAL HAFIZANIN BİNLERCE YILLIK YOLCULUĞU

 

TOPLUMSAL HAFIZANIN ON BİN YILLIK YOLCULUĞU

Neolitik ve Komünal Yaşamın Bedenimizde, Dilimizde ve Davranışlarımızda Yaşayan İzleri

İnsanlığın Hafızası Yazıdan Önce Başladı

İnsanlık tarihi yalnızca geçmişte yaşanmış olayların toplamı değildir. Aynı zamanda kuşaktan kuşağa aktarılan davranışların, öğrenilmiş hareketlerin, ortak yaşam deneyimlerinin, üretim ilişkilerinin, duyguların ve toplumsal bağların sürekli yeniden biçimlendiği uzun bir tarihsel süreçtir. Bugün bir komşumuza yemek götürdüğümüzde, soframızdaki ekmeği paylaştığımızda, bir yakınımızın acısını birlikte taşıdığımızda, el ele vererek ortak bir işi tamamladığımızda veya bir çocuğa bildiğimiz bir beceriyi öğrettiğimizde insanlığın çok eski toplumsal deneyimleriyle ilişki kurarız. Bu davranışların kökleri yazılı tarihin çok öncesine, avcı-toplayıcı toplulukların ortak yaşamına ve Neolitik çağın üretim, yerleşim ve dayanışma ilişkilerine kadar uzanan geniş bir evrimsel ve kültürel geçmişin içinde aranmalıdır. İnsan türünün toplumsal öğrenme, işbirliği, karşılıklılık ve ortak dikkat geliştirme kapasitesi Neolitik çağdan çok daha eskidir. Neolitik dönüşüm ise bu kapasitelerin kalıcı yerleşimler, üretim döngüleri, mimari yapılar, ritüeller ve kuşaklar arası bilgi aktarımı içinde yeni biçimler kazanmasını sağlamıştır. Toplumsal hafıza yalnızca insanların geçmiş hakkında anlattıkları hikayelerde yaşamaz. Bedenin öğrendiği hareketlerde, ellerin üretim sırasında kazandığı becerilerde, ortak yemeklerin düzeninde, yas tutma biçimlerinde, konuşmanın ritminde, mekanların kullanımında ve insanlar arasındaki görünmez beklentilerde de yeniden üretilir. Geçmişten gelen her davranış tarihsel koşullar içinde değişir, başka kültürlerle karşılaşır, yeni anlamlar kazanır. İnsanlığın hafızası bu nedenle donmuş bir mirastan çok, yaşayan ve dönüşen ilişkiler bütünüdür.

Kürdistan Coğrafyasından Anadolu'ya Toplumsal Yaşamın Yeni Örgütlenmesi

Yaklaşık 12 bin yıl önce, son buzul çağının sona ermesini izleyen iklimsel ve ekolojik değişimlerle birlikte Kürdistan coğrafyasını da kapsayan Yukarı Mezopotamya, Dicle ve Fırat havzaları, Anadolu, Levant ve Zagros çevresinde insan topluluklarının yaşamında köklü dönüşümler hızlandı. Bu dönüşüm tek bir merkezden bütün dünyaya yayılan doğrusal bir gelişme değildi. Farklı topluluklar, farklı zamanlarda, kendi ekolojik koşulları içinde bitkilerin yetiştirilmesi, hayvanların evcilleştirilmesi, yerleşik yaşam ve ortak üretim konusunda çeşitli deneyimler geliştirdi. Göbekli Tepe, Karahantepe, Çayönü, Nevali Çori, Hallan Çemi ve daha sonraki dönemlere ait Çatalhöyük gibi yerleşimler bu tarihsel değişimin farklı yönlerini görünür kılar. Göbekli Tepe'deki anıtsal taş yapılar, hayvan betimlemeleri ve ortak faaliyetlere ilişkin arkeolojik bulgular, büyük ölçekli toplumsal işbirliğinin gelişmiş tarım ekonomilerinden önce de örgütlenebildiğini göstermektedir. Çatalhöyük'te evlerin altında gerçekleştirilen gömüler, yapıların tekrar tekrar yenilenmesi ve ev içindeki ritüel faaliyetler, yaşam alanlarının kuşaklar boyunca toplumsal hafızanın taşıyıcısı haline gelebildiğini ortaya koyar. Bu yerleşimleri tek biçimli ve bütünüyle eşitlikçi toplumlar olarak tanımlamak arkeolojik verilerin sunduğu çeşitliliği daraltır. Komünal ilişkiler, ortak üretim ve karşılıklı bağımlılık kadar farklılaşan görevleri, toplumsal gerilimleri, prestij ilişkilerini ve değişen otorite biçimlerini de içeren tarihsel örgütlenmelerdi. İnsanlar toprağı işlerken, yapılar inşa ederken, yiyecek depolarken, çocuk yetiştirirken ve ölülerini uğurlarken ortak yaşamın maddi ve simgesel temellerini oluşturuyordu. Üretim, doğayla kurulan ilişkinin yanı sıra topluluğun kendi iç ilişkilerini de dönüştürüyordu. Böylece insanın yaşadığı mekan, kullandığı araç, yetiştirdiği bitki ve birlikte çalıştığı insanlar toplumsal belleğin birbirine bağlı parçaları haline geliyordu.

Ellerimizin Hatırladığı Geçmiş ve Bedenin Toplumsal Dili

Toplumsal hafızanın en dikkat çekici taşıyıcılarından biri insan bedenidir. Beden yalnızca biyolojik bir organizma olarak gelişmez. İçinde yaşadığı toplumun hareketlerini, mesafelerini, dokunma biçimlerini, üretim tekniklerini ve duygusal ifade kalıplarını öğrenir. Bir çocuğun büyükannesini izleyerek hamur yoğurmayı öğrenmesi, bir ustanın çırağına taşı nasıl işleyeceğini göstermesi, bir topluluğun ortak ritimle çalışması veya insanların birlikte dans ederken hareketlerini eşzamanlı hale getirmesi bedensel öğrenmenin örnekleridir. Arkeolojik araştırmalar, tarih öncesi insanların taş işleme, dokuma, öğütme, sepet örme ve çeşitli üretim faaliyetlerinde karmaşık beceriler geliştirdiğini ortaya koymaktadır. Günümüzde hamur yoğururken ellerin izlediği hareketler, tahılı öğütme teknikleri, el emeğiyle gerçekleştirilen üretim süreçleri ve ustalık bilgisinin gösterilerek aktarılması bu uzun beceri tarihinin anlaşılmasına yardımcı olur. Bedensel hareketlerin kuşaklar boyunca öğrenilmesi, geçmişin kaslara değişmeden kaydedilmesi anlamına gelmez. Sinir sistemi tekrar, gözlem, taklit ve deneyim yoluyla yeni hareket örüntüleri oluşturur. İnsan bedeni böylece toplumsal ilişkiler içinde biçimlenen canlı bir öğrenme alanına dönüşür. Selamlaşırken el uzatmak, birini kucaklamak, yaşlı bir insanın elini tutmak, acı yaşayan birinin omzuna dokunmak veya ortak bir ritme katılmak farklı tarihsel kökenleri bulunan, kültürden kültüre anlamları değişen davranışlardır. Bu hareketlerin bütününü doğrudan Neolitik çağa bağlayan kesintisiz kanıtlar bulunmasa da bedensel yakınlık, ortak dikkat, taklit ve eşgüdümün insan toplumsallığındaki derin evrimsel geçmişi güçlü biçimde belgelenmiştir. Beden dili, bu nedenle biyolojik kapasite ile tarihsel olarak öğrenilmiş kültürel anlamların karşılıklı etkileşiminden oluşur.

Sofranın Hafızası ve Ekmeğin Toplumsal Anlamı

Bir sofranın etrafında toplanmak, yemeği paylaşmak, gelen konuğa yiyecek sunmak ve toplu yemek hazırlamak insanlığın en eski toplumsal ilişkilerinden bazılarını günümüze taşıyan pratikler arasındadır. Besin paylaşımının geçmişi Neolitik çağdan daha eski avcı-toplayıcı topluluklara uzanır. Neolitik dönemde tahıl üretiminin, depolamanın, öğütmenin, pişirme tekniklerinin ve yerleşik yaşamın yaygınlaşmasıyla ortak beslenme faaliyetleri yeni maddi koşullar kazandı. Göbekli Tepe'deki hayvan kemikleri, büyük kaplar ve yiyecek hazırlama faaliyetlerine ilişkin bulgular, toplu tüketimin ve şölenlerin toplumsal ilişkilerin örgütlenmesindeki önemini düşündürmektedir. Bugün Anadolu ve Mezopotamya'nın birçok yerinde yaşayan imece yemekleri, düğün sofraları, cenaze yemekleri, komşuya aş götürme ve misafire ekmek sunma gelenekleri ortak beslenmenin toplumsal anlamlarını koruyan veya yeniden üreten kültürel pratiklerdir. Ekmeğin kutsal sayılması, yere düşen ekmeğin kaldırılması, sofraya gelen insanın doyurulması ve yemeğin birlikte yenmesi gibi davranışlar, tarımsal üretimin tarihsel önemi, kıtlık deneyimleri, dinsel inançlar, ahlaki değerler ve karşılıklılık ilişkilerinin birleşmesiyle biçimlenmiştir. Ekmeğe gösterilen saygının bugünkü biçimini Neolitik çağdan değişmeden gelen tek bir gelenek olarak açıklamak mümkün değildir. Bununla birlikte tahılın üretimi için gereken ortak emek, hasadın belirsizliği ve besinin yaşamsal değeri, ekmek etrafında oluşan toplumsal anlamların uzun tarihsel arka planını anlamamıza yardımcı olur. Bir sofrada ekmeğin bölüşülmesi, biyolojik beslenme ihtiyacını aşarak aidiyet, güven, karşılıklı sorumluluk ve birlikte yaşama iradesinin kültürel ifadesine dönüşür.

Dilin İçinde Yaşayan Komünal Deneyim

Dil, toplumsal hafızanın en güçlü taşıyıcılarından biridir. İnsanlar yalnızca nesnelere isim vererek konuşmaz. Üretim ilişkilerini, toplumsal yükümlülükleri, dayanışma biçimlerini, duygularını ve dünyayı kavrama alışkanlıklarını da dil aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarır. Türkçedeki imece, el birliği, omuz omuza, ekmeğini paylaşmak, bir elin nesi var iki elin sesi var, komşu komşunun külüne muhtaçtır ve birimiz hepimiz için gibi ifadeler, ortak çalışmaya ve karşılıklı bağımlılığa verilen kültürel önemi gösterir. Kürtçede farklı lehçelerde kullanılan hevkarî, yani işbirliği, ve hevrê, yani yoldaş veya birlikte olunan kişi, ortaklık ve toplumsal ilişkiyi ifade eden kavramlar arasında yer alır. Anadolu, Mezopotamya ve çevresindeki toplulukların dillerinde ortak çalışma, karşılıklı yardım, akrabalık, komşuluk ve misafirperverlik etrafında gelişen zengin kavram dünyaları bulunur. Dillerin ortak yaşamı anlatan kavramlar üretmesi, insan topluluklarının karşılıklılık ilişkilerini kültürel olarak nasıl anlamlandırdığını gösterir. Bir toplumun dilinde dayanışmaya ilişkin sözcüklerin yaşaması, o toplumun tarihsel deneyimleriyle ilişkilidir. Diller aynı zamanda ekolojik hafızayı da taşır. Bitkilerin yerel adları, mevsimlere ilişkin bilgiler, hayvan davranışlarını anlatan ifadeler, toprak ve suyla ilgili kavramlar, kuşaklar boyunca biriktirilmiş deneyimlerin dilsel taşıyıcılarıdır. Bir dilin kaybı, yalnızca kelimelerin kaybı değildir. O dil aracılığıyla aktarılan yerel bilgi, tarihsel deneyim ve dünyayı anlamlandırma biçimlerinin de zayıflamasıdır.

Yasın, Dokunmanın ve Ortak Acının Tarihi

İnsan toplulukları yalnızca üretim ve beslenme ilişkileriyle örgütlenmedi. Ölüm, hastalık, doğum, yaşlanma ve kayıp karşısında geliştirilen ortak davranışlar da toplumsal bağların biçimlenmesinde önemli rol oynadı. Tarih öncesi gömü uygulamaları, insanların ölülerle kurduğu ilişkinin uzun bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir. Çatalhöyük'te ölülerin ev tabanlarının altına gömülmesi, yaşam alanları ile geçmiş kuşaklar arasında maddi bir ilişki kurulduğunu ortaya koyar. Bazı Neolitik topluluklarda kafataslarının özel biçimlerde korunması veya yeniden düzenlenmesi, ölümün toplumsal hafızada farklı ritüel anlamlar kazandığını düşündürür. Günümüzde cenaze evine yemek götürmek, yas tutan aileyi yalnız bırakmamak, birlikte ağıt yakmak, mezar ziyaretleri gerçekleştirmek ve ölen insanların anısını topluca yaşatmak, toplumsal hafızanın canlı örnekleridir. Ağıtların ezgisi, yas sırasında bedenin duruşu, başın eğilmesi, sessizliğin paylaşılması ve insanların birbirine fiziksel yakınlık göstermesi, kültürel öğrenmeyle biçimlenen duygusal ifade biçimleridir. Tarihsel toplumlar arasında yas ritüellerinin biçimi büyük farklılıklar gösterir. Bu çeşitlilik, insanın kayıp karşısında toplumsal destek arama kapasitesinin farklı kültürel düzenlemeler içinde geliştiğini gösterir. Yas, bireysel acının toplumsal olarak tanınmasını sağlayan bir ilişki alanıdır. Bir insanın kaybının başkaları tarafından da sahiplenilmesi, ortak yaşamın ahlaki ve duygusal boyutunu görünür kılar.

Kadın Emeği ve Gündelik Yaşamın Görünmeyen Hafızası

Neolitik yaşamın toplumsal hafızasını anlamak için gündelik üretimin ve bakım emeğinin tarihsel önemini incelemek gerekir. Besinin hazırlanması, tahılın işlenmesi, suyun taşınması, çocukların bakımı, dokuma, sepetçilik, depolama, temizlik, hastaların desteklenmesi ve yaşlıların gözetilmesi, yerleşik toplulukların yeniden üretiminde yaşamsal faaliyetlerdi. Bu işlerin farklı topluluklarda kadınlar ve erkekler arasında nasıl dağıldığı, arkeolojik veriler ve biyolojik bulgularla araştırılmaktadır. Neolitik toplumların tamamında değişmeyen tek bir cinsiyetçi iş bölümü bulunduğu varsayımı, tarihsel çeşitliliği açıklamakta yetersiz kalır. Bununla birlikte sonraki binyıllarda gelişen ataerkil mülkiyet, miras ve hane örgütlenmeleri, bakım emeğinin önemli bir bölümünü kadınların sorumluluğu haline getiren ilişkiler oluşturdu. Günümüzde bir annenin çocuğuna yemek yapmayı öğretmesi, bir büyükannenin tohum saklama bilgisini aktarması, kadınların düğün veya cenaze hazırlıklarında ortak çalışması, ev içindeki üretim bilgisinin kuşaklar arasında taşınmasının somut örnekleridir. Bu bilgilerin yalnızca kadınlarla ilişkilendirilmesi ise tarihsel olarak oluşmuş cinsiyet rollerinin yeniden üretilmesine katkıda bulunabilir. Gündelik yaşamın hafızası, kadınların biriktirdiği bilgi ve deneyimlerin bütün toplumun ortak birikimi olarak tanınmasını gerektirir. Bakım, beslenme ve yaşamı yeniden üretme faaliyetleri ekonomik yaşamın dışında kalan ikincil uğraşlar değildir. İnsan topluluklarının varlığını mümkün kılan maddi ve toplumsal emeğin ayrılmaz parçalarıdır. Bu emeğin tarihsel görünürlüğü, komünal yaşamın yalnızca ortak mülkiyet üzerinden değil, karşılıklı bakım, toplumsal sorumluluk ve yaşamın birlikte yeniden üretilmesi üzerinden de anlaşılmasını sağlar.

İmece, Halay ve Ortak Hareketin Toplumsal Hafızası

Bir köyde ev yapılırken komşuların yardıma gelmesi, hasat sırasında ailelerin birbirine destek vermesi, bir afetin ardından insanların birlikte çalışması veya bir topluluğun el ele tutuşarak halay çekmesi, ortak hareketin farklı biçimlerini gösterir. İmece, karşılıklı emek yükümlülüklerinin toplumsal ilişkiler içinde örgütlenmesidir. Bu örgütlenme biçimi kimi zaman karşılıklılık, kimi zaman akrabalık, kimi zaman komşuluk ve kimi zaman ortak ihtiyaç üzerinden gelişir. Neolitik yerleşimlerde büyük taşların taşınması, yapıların inşası, üretim faaliyetlerinin düzenlenmesi ve ortak ritüellerin gerçekleştirilmesi de belirli ölçülerde işbirliği gerektiriyordu. Günümüzdeki imece uygulamalarını Neolitik dönemdeki belirli bir kurumun değişmeden devamı olarak tanımlamak yerine, ortak emek örgütlenmesinin farklı tarihsel koşullarda yeniden ortaya çıkabilen bir toplumsal kapasite olduğunu görmek daha açıklayıcıdır. Halay ve farklı toplu dans biçimleri de ortak ritmin toplumsal bağ kurmadaki önemini gösterir. İnsanların aynı ritimle hareket etmesi, birbirlerinin hareketlerini izlemesi ve bedensel uyum geliştirmesi, grup aidiyetini ve duygusal yakınlığı güçlendirebilir. Göbekli Tepe'deki bazı betimlemeler toplu ritüel ve dans olasılıkları çerçevesinde yorumlanmıştır. Ancak bugünkü halay biçimlerinin on bin yıl önceki danslarla doğrudan aynı olduğu arkeolojik olarak gösterilmiş değildir. Tarihsel süreklilik, hareketlerin birebir korunmasından çok, ortak ritim üretme ve bedensel eşgüdüm kurma kapasitesinin kültürel olarak tekrar tekrar örgütlenmesinde aranmalıdır. El ele tutuşan insanların oluşturduğu halka, bu açıdan hem fiziksel bir düzen hem de toplumsal birlikteliğin güçlü bir simgesidir.

Komünal Hafızanın Mülkiyet, Devlet ve Sınıflarla Karşılaşması

Neolitik çağ boyunca gelişen üretim ve yerleşim biçimleri, sonraki binyıllarda mülkiyet ilişkilerinin, toplumsal tabakalaşmanın, uzmanlaşmanın ve siyasal otoritenin farklı biçimlerde gelişmesine zemin hazırladı. Tarımsal üretim, depolama ve nüfus yoğunlaşması bazı bölgelerde artı ürünün denetimi üzerinde yeni mücadeleler yarattı. Mezopotamya'da kentleşmenin, devlet kurumlarının ve yazılı kayıt sistemlerinin gelişmesiyle üretim ve bölüşüm ilişkileri daha karmaşık örgütlenmelere dönüştü. Bu süreç, komünal ilişkilerin tek bir tarihsel anda ortadan kalkması şeklinde yaşanmadı. Akrabalık dayanışması, ortak meralar, müşterek su kullanımı, kolektif çalışma, karşılıklı yardım ve yerel toplulukların kendi iç düzenlemeleri farklı ekonomik ve siyasal sistemler içinde yaşamaya devam etti. Bazı ortaklaşa üretim biçimleri eşitsiz mülkiyet ilişkileriyle yan yana var oldu. Bazıları devlet kurumları, dini yapılar veya yerel güç odakları tarafından yeniden düzenlendi. Bazıları ise toplulukların kendi yaşam koşullarını koruma mücadelelerinin parçası haline geldi. Toplumsal hafızanın tarihsel gücü, geçmişteki bir düzenin eksiksiz korunmasında değil, ortak yaşam deneyimlerinin yeni koşullarda farklı biçimlerde yeniden örgütlenmesinde görülebilir. Günümüzde köy ortaklıkları, kooperatifler, mahalle dayanışmaları, müşterek üretim girişimleri ve afet dönemlerinde gelişen gönüllü ağlar, insanın birlikte hareket etme kapasitesinin çağdaş örnekleridir. Bunların örgütlenme biçimleri, Neolitik toplulukların kurumlarından farklıdır. Aralarındaki tarihsel ve düşünsel ilişki, üretim araçları, mülkiyet, siyasal iktidar ve toplumsal eşitlik koşullarıyla birlikte değerlendirildiğinde daha derin bir anlam kazanır.

Kültürel Hafızanın Sinir Sistemindeki ve Toplumsal Öğrenmedeki Karşılığı

İnsan beyninin öğrenme kapasitesi, toplumsal hafızanın kuşaklar boyunca yeniden kurulmasının biyolojik koşullarından biridir. Çocuklar doğdukları andan itibaren yüz ifadelerini, sesleri, hareketleri ve çevrelerindeki insanların davranışlarını izleyerek öğrenir. Gözlem, taklit, katılım, dil ve doğrudan öğretim, kültürel bilginin aktarılmasında birlikte işleyen süreçlerdir. Bir insanın yıllar boyunca öğrendiği el becerileri, dil alışkanlıkları ve bedensel hareketler bu öğrenme kapasitesiyle ilişkilidir. Kültürel aktarımın temel mekanizması, insanların başka insanlardan öğrenmesi ve öğrendiklerini yeni kuşaklara aktarmasıdır. Kültürel evrim araştırmaları, bilgi birikiminin yalnızca tekrar yoluyla değil, yenilik, uyarlama, eleştiri ve değişim yoluyla geliştiğini göstermektedir. İnsanlar önceki kuşakların biriktirdiği bilgiyi kullanır, yeni koşullarda dönüştürür ve sonraki kuşaklara aktarır. Bir çocuğun ekmek yapmayı öğrenmesi, bir topluluğun ortak su yönetimi geliştirmesi veya farklı dillerin karşılaşmasıyla yeni kavramların doğması, bu birikimli kültürel sürecin farklı örnekleridir. Toplumsal hafıza bu anlamda yalnızca geçmişin korunması değil, geçmişten öğrenilerek yeni bir yaşamın kurulmasıdır.

Ekolojik Hafıza ve İnsanlığın Ortak Geleceği

Neolitik toplulukların yaşamı iklim, su, toprak, bitkiler, hayvanlar ve mevsimsel döngülerle kurulan karmaşık ilişkiler içinde gelişti. İnsanlar bitkilerin yetişme koşullarını, tohumların özelliklerini, hayvanların davranışlarını ve çevresel değişimleri uzun süreli gözlemlerle öğrendi. Bu bilgilerin önemli bir bölümü gündelik uygulamalar, sözlü anlatılar, üretim teknikleri ve yerel gelenekler aracılığıyla kuşaklara aktarıldı. Günümüzde geleneksel tohum saklama, yerel tarım bilgisi, mera yönetimi, ortak su kullanımı ve mevsimsel üretim pratikleri, farklı tarihsel dönemlerden gelen ekolojik bilgi birikimlerini taşır. Bu birikimin tümünü Neolitik çağdan kalan değişmez bir miras olarak değerlendirmek yerine, insanların çevreleriyle kurdukları uzun süreli ilişkilerin yaşayan bilgisi olarak anlamak gerekir. Ekolojik hafıza, yalnızca doğayı tanıma becerisiyle sınırlı değildir. Toplulukların kaynakları nasıl paylaştığı, üretim yükünü nasıl dağıttığı, kıtlık dönemlerinde nasıl işbirliği geliştirdiği ve gelecek kuşakların yaşam koşullarını nasıl etkilediğiyle de ilgilidir. Bugünün ekolojik krizleri, ortak kaynakların korunmasını, toplumsal eşitliği, kadınların bilgi ve emeğinin tanınmasını ve demokratik katılımı birbirine bağlayan yeni örgütlenmeleri gerekli kılmaktadır. İnsanlığın tarihsel birikimi, müşterek yaşamın farklı biçimlerini geliştirebildiğini göstermektedir. Komünal hafızanın güncel değeri, geçmişi ideal bir toplum modeli olarak yeniden üretmekten çok, tarihsel deneyimlerden yararlanarak ekolojik bakımdan dengeli, eşitlikçi ve özgür ilişkiler geliştirme kapasitesinde bulunur.

Geçmişin Yaşayan Mirasından Geleceğin Ortak Yaşamına

İnsanlığın toplumsal tarihi, biyolojik evrim, kültürel öğrenme, ekolojik koşullar, emek süreçleri, dil, beden ve toplumsal ilişkilerin birbirini dönüştürdüğü uzun bir gelişimdir. Neolitik çağ bu tarihin güçlü dönüm noktalarından biridir. Yerleşik yaşamın, üretimin, ortak yapıların, ritüellerin ve kuşaklar arası bilgi aktarımının yeni biçimler kazanması, toplumsal hafızanın maddi taşıyıcılarını çoğaltmıştır. Bugün paylaşılan bir lokma ekmek, birlikte kaldırılan bir yük, yas sırasında uzatılan bir el, ortak ritimle atılan bir adım, bir çocuğa öğretilen üretim becerisi veya komşular arasında kurulan dayanışma ilişkisi, insanın toplumsal varoluşunun farklı tarihsel katmanlarını anlamamıza imkan verir. Bu davranışların her biri kendi döneminin ekonomik, siyasal ve kültürel koşulları içinde biçimlenir. İnsanlığın ortak yaşam kapasitesi ise çok daha uzun bir evrimsel geçmişten beslenir. Toplumsal hafızayı anlamak, geçmişteki bütün ilişkileri eşitlikçi ve uyumlu kabul etmeyi değil, işbirliğiyle çatışmanın, dayanışmayla eşitsizliğin, ortak üretimle mülkiyetin tarihsel gelişimini birlikte incelemeyi gerektirir. Geçmişin bilgisi geleceği tek başına belirlemez. İnsanlar tarihsel miraslarını eleştirerek, dönüştürerek ve yeni ilişkiler geliştirerek kendi toplumsal yaşamlarını yeniden kurar. Neolitik ve komünal yaşamın bugüne ulaşan en değerli düşünsel mirası, insanın varlığını diğer insanlarla, canlılarla ve ekolojik çevresiyle kurduğu ilişkiler içinde gerçekleştirmesidir. İnsanlığın ortak geleceği, bu ilişkilerin eşitlik, özgürlük, dayanışma ve ekolojik sorumluluk temelinde yeniden örgütlenmesiyle gelişecektir.