Şark Islahat Planı’ndan Günümüze Uzanan İnkarın Siyasal Hafızası

Bir Kelimenin Açığa Çıkardığı Zihniyet

Bir halkın dilinden korkan siyaset, o halkın eşitliğini kabul etmeyen siyasettir. İstanbul Barosu Başkanlığına yeniden seçilen Ümit Kocasakal’ın, baronun internet sitesindeki Kürtçe ifadeyi hedef alan sözleri, Türkiye’nin yüz yıllık siyasal hafızasında kök salmış bir anlayışı yeniden gündeme taşıdı. Tartışmanın odağındaki “Baroya Stenbolê” ifadesi, İstanbul Barosunun Kürtçe karşılığıdır. Bir kurumun adının Kürtçe yazılmasını siyasal tehdit gibi karşılamak, sözcüklerin anlamından önce o dili konuşan halkın kamusal varlığına itiraz etmektir. Kürtçe, milyonlarca insanın annesinden öğrendiği ilk sözün, çocukluğunun, sevgisinin, acısının, emeğinin ve toplumsal hafızasının dilidir. Bu dilin bir hukuk kurumunda görünür olmasından rahatsızlık duymak, eşitliği egemen kimliğe benzemek şartına bağlayan siyasal anlayışı açığa çıkarır.

Türkiye’de yabancı dil öğrenmek teşvik edilir. İngilizce bilmek eğitimde, meslek yaşamında ve toplumsal ilişkilerde bir üstünlük göstergesi sayılır. Aileler çocuklarına yabancı dil öğretmek için büyük harcamalar yapar. İngilizce eğitim veren okullar ve üniversite programları rağbet görür. İşyerlerinin, mağazaların, kafelerin ve konut projelerinin tabelalarında İngilizce adlar gündelik hayatın olağan görüntüleri arasına girer. Yabancı dil bilmekle övünen, çocuklarının başka dillerde eğitim almasını isteyen kimi çevreler, konu Kürtçe olduğunda bir kurum adındaki birkaç sözcüğe dahi tahammül göstermez. İngilizceye açılan kapının Kürtçeye kapatılması, Türkçeyi koruma gerekçesinin ardındaki siyasal seçiciliği görünür kılar. Hedef alınan, başka bir dilin varlığı kadar Kürtlerin kendi kimlikleriyle eşit biçimde var olma hakkıdır.

Yabancı dil öğrenmek insanın dünyasını genişletir. Başka halkların edebiyatına, bilimine ve düşüncesine ulaşmak değerlidir. Aynı değeri bu topraklarda yaşayan bir halkın dilinden esirgemek ise diller arasında iktidara dayalı bir hiyerarşi kurmaktır. İngilizce konuşmayı kültür göstergesi sayarken Kürtçe konuşmayı bölücülükle ilişkilendiren tutum, insanları dilleri üzerinden derecelendirir. Bir halkın tek kelimesine bile tahammül etmeyen, dilini kamusal yaşamdan silmeyi meşru gören siyasal tutumun adı faşizmdir. Bu değerlendirme, bir sözcüğe duyulan kişisel hoşnutsuzluğa değil, bir halkın eşit varlığını baskı altına alma iradesine yöneliktir.

Şark Islahat Planı ve İnkarın Kurumsallaşması

Bu seçici tahammülsüzlüğün tarihsel kökleri, Cumhuriyetin kuruluş dönemindeki Türkleştirme politikalarına uzanır. 1925 tarihli Şark Islahat Planı, bir asimilasyon ve merkezi denetim programıdır. Kürt toplumunun dili, yerleşimi, eğitimi ve toplumsal ilişkileri üzerinde devletin belirleyiciliğini güçlendirmeyi hedeflemiştir. Planın belirli yerleşimler için öngördüğü dil yasakları, hükümet ve belediye dairelerinden okullara, çarşı ve pazarlara uzanmıştır. Eğitim ve nüfus düzenlemeleriyle birlikte değerlendirildiğinde bu hükümler, Kürtçenin kuşaklar arasındaki aktarımını zayıflatmaya ve toplumsal yaşamı Türkçe etrafında yeniden düzenlemeye yönelik siyasal iradeyi ortaya koyar.

Dil üzerindeki baskı, insanın yalnızca konuşmasına müdahale etmez. Aile içinde öğrenilen sözlerin kamusal alanda değersizleştirilmesi, kişinin kendi geçmişiyle kurduğu ilişkiye de uzanır. Çocuğun evde duyduğu dilin okulda dışlanması, annesinin sözünün aşağı görülmesi ve kültürünün geri sayılması, eşitsizliği gündelik yaşamın içine yerleştirir. İnsanlardan egemen dili öğrenmelerinin ötesinde kendi dillerinden uzaklaşmaları istendiğinde, eğitim kültürel kopuşun aracına dönüşür. Böyle bir düzende yurttaşlık, hakların ortaklığı üzerinden değil, kimliğini geri çekme yükümlülüğü üzerinden kurulur.

Aradan geçen yüzyıl boyunca siyasal koşullar, kurumlar ve Kürtçenin kullanım alanları değişti. Kürtçe baskılara rağmen yaşamayı, kuşaktan kuşağa aktarılmayı ve yeni kültürel üretim alanları açmayı sürdürdü. Buna karşılık Kürtçenin görünürlüğünü tehdit sayan düşünce, farklı dönemlerde farklı gerekçelerle yeniden üretildi. Çarşıdaki konuşmayı denetleme iradesiyle bir internet sitesindeki Kürtçe kurum adına yönelen tepki arasında, eşitliği reddeden bir zihniyet bağı vardır. Bu bağ, dönemler arasındaki bütün farklılıkları silmeden inkarın siyasal hafızasını anlamamızı sağlar.

Dilin Ardındaki Eşitsizlik

İngilizce bir tabela karşısında sessiz kalanların Kürtçe bir tabela karşısında ülkenin bütünlüğünü hatırlaması, tartışmanın dil kurallarını aştığını gösterir. Aynı sokakta bir yabancı dil ticari çekicilik kazanırken Kürtçe siyasal kuşkunun konusu haline gelir. Birinde dünyaya açılma, diğerinde tehlike görülür. Bu ayrımın merkezinde sözcüklerin yapısı veya iletişimin gereklilikleri bulunmaz. Kürtlerin kendi adlarıyla, dilleriyle ve tarihleriyle ortak yaşamın eşit kurucuları olarak tanınıp tanınmayacağı bulunur. Bir halkın dilini yalnızca evin içine, folklora veya kişisel hoşgörünün sınırlarına sıkıştırmak, o halkın toplumsal varlığını egemen kimliğin iznine bağlar.

Hukukun görevi, bu eşitsizliği yeniden üretmek yerine hakları güvence altına almaktır. Bir hukuk kurumunun saygınlığı, yurttaşların hangi dili konuştuğuna göre değişen bir özgürlük anlayışından doğmaz. Anadilin kamusal görünürlüğünü savunmak, insan onurunu ve ayrımcılık karşısında eşitliği savunmanın parçasıdır. Kürtçenin bir kurumun internet sitesinde yer alması karşısında gösterilen tepki, o kurumun adından çok daha geniş bir toplumsal ilişkiyi açığa çıkarır. Kimin kendisini ülkenin doğal sahibi saydığı, kimden sürekli aidiyet kanıtı beklendiği ve kimin varlığının açıklamaya muhtaç görüldüğü bu ilişkide belirginleşir.

Simgelerle Örtülen Siyasal Yoksulluk

Eşitlik talebine yanıt üretemeyen siyaset, tarihsel simgeleri tartışmayı durduran bir otoriteye dönüştürür. Atatürk fotoğraflarının veya Cumhuriyet simgelerinin kullanımı, tek başına bir siyasal tutumun niteliğini açıklamaz. Bu simgeler yaşayan insanların haklarını bastırmanın gerekçesi yapıldığında, tarihsel anma yerini itaate bırakır. Çay içerken, ata binerken, dans ederken veya Kocatepe’de çekilmiş bir fotoğrafın ardına sığınarak bugünün eşitsizliklerini görünmez kılmak, tarih üzerine düşünmenin yerine bağlılık gösterisini koyar. Bir tarihsel kişiliğe duyulan saygı, başka bir halkın diline yönelik tahammülsüzlüğü haklılaştırmaz.

Cumhuriyeti simgeler üzerinden sahiplenip Kürtlerin eşitlik talebini kuşkuyla karşılamak, yurttaşlığı hiyerarşik bir düzene hapseder. Bir kesim kendisini Cumhuriyetin sahibi ve muhafızı ilan ederken diğer kesime hangi koşullarda kabul göreceğini bildirir. Böylece ortak ülke fikri, herkesin eşit söz hakkına sahip olduğu bir siyasal yaşam olmaktan uzaklaşır. Cumhuriyet adına konuşanların demokratik niteliğini belirleyen, törensel bağlılıklarının yoğunluğu kadar yaşayan insanların diline, kimliğine ve özgürlüğüne gösterdikleri tutumdur.

Ortak Yaşam Eşitlikle Kurulur

Türkiye’nin toplumsal gerçekliği, tek bir dilin ve tek bir kimliğin sınırlarına sığmaz. Türkler, Kürtler ve bu topraklarda yaşayan bütün halklar, emekleriyle, kültürleriyle, mücadeleleriyle ve birbirleriyle kurdukları ilişkilerle ortak yaşamı oluşturur. Bu ortaklığın demokratik temeli, insanların kendilerinden vazgeçmeden bir arada yaşamasıdır. Kürtçenin eğitimde, kamusal hizmetlerde, hukukta ve kültürel üretimde özgürce yer almasını savunmak, eşit yurttaşlığın gereğidir. İnsanların dünyaya başka dillerle açılmasını destekleyen bir anlayış, onların kendi anadillerinde kök salma hakkını da aynı kararlılıkla savunur.

Şark Islahat Planı’nın tarihsel mirasıyla yüzleşmek, geçmişteki bir belgeyi eleştirmekle tamamlanmaz. O belgenin dayandığı dil ve kimlik hiyerarşisinin bugünkü düşüncelerde, kurumlarda ve gündelik davranışlarda nasıl yaşadığını görmek gerekir. Yabancı dilde eğitimi ayrıcalık sayarken Kürtçe eğitimi tehdit sayan, İngilizce tabelayı olağan karşılayıp Kürtçe kurum adına tahammül etmeyen zihniyet, bu yüzleşmenin güncel konusudur. Demokratikleşme, bir halkın varlığını sürekli savunmak zorunda bırakılmadığı, anadilinin siyasal sadakat sınavına dönüştürülmediği bir ortak yaşamın kurulmasını gerektirir.

Bir ülkenin bütünlüğü, farklı dillerde konuşan insanların eşitliğine duyulan güvenle güçlenir. Kürtçe konuşulduğunda vatan küçülmez. Bir halkın dili susturulduğunda ortak yaşamın vicdanı küçülür.