İSTANBUL'U YAĞMUR DEĞİL, KAPİTALİZMİN DOYMAK BİLMEYEN RANT HIRSI BOĞUYOR

Suyun Altında Kalan Kent, Açığa Çıkan Düzen

İstanbul'da 14 Ekim 2026 tarihinde yaşanan sel felaketi, kapitalist kentleşmenin doğa ve toplum üzerinde yarattığı yıkıcı ilişkileri bütün açıklığıyla gözler önüne serdi. Son açıklanan verilere göre Beykoz'da metrekareye 242 kilogram, Eyüpsultan'da 190,5 kilogram, Sarıyer'de ise 187,9 kilogram yağış düştü. Bazı meteorolojik veri kaynaklarında Beykoz için 255,8 kilograma ulaşan ölçümler de yer aldı. İstanbul Valiliğinin ilk kayıtlarında 1.277 su baskını, 15 heyelan, 47 mahsur kalma olayı, 808 konut ve 280 iş yeriyle ilgili ihbar bulunuyor. İki insan yaşamını yitirdi. Evler, iş yerleri, yollar ve ulaşım sistemleri sular altında kaldı. Bu rakamlar olağanüstü bir meteorolojik olayın büyüklüğünü gösterirken, yaşanan yıkımın arkasında çok daha uzun bir tarihsel süreç bulunuyor. İstanbul, onlarca yıldır toprağın, ormanların, derelerin, kıyıların ve yaşam alanlarının sermaye birikiminin araçlarına dönüştürüldüğü bir kentleşme modelinin etkisi altında büyüyor. Kapitalizmin sürekli genişleme zorunluluğu, daha fazla kar elde etme hırsı ve gayrimenkul rantını büyütme politikaları, kentin ekolojik bütünlüğünü bozdu. Bir avuç sermaye sahibinin servetini büyüten ekonomik tercihler, milyonlarca insanın yaşam koşullarını belirliyor. Yağmur doğal bir olaydır. Suyun insan yaşamını tehdit eden bir felakete dönüşmesinde ise iklim koşullarıyla birlikte kentin fiziksel yapısı, altyapısı, yerleşim tercihleri ve toplumsal eşitsizlikleri etkili oluyor. İstanbul'un sular altında kalan sokakları, kapitalist büyümenin doğa üzerindeki baskısını ve bu baskının toplumsal bedelini görünür kılıyor.

Kapitalizmin Toprağı Metaya, Kenti Ranta Dönüştürmesi

Kapitalist kentleşmenin temelinde toprağın kullanım değerinden çok değişim değerinin öne çıkarılması bulunuyor. Toprak, suyu emen, bitkileri besleyen, canlılara yaşam alanı sağlayan ve ekolojik döngülerin sürekliliğine katkıda bulunan doğal bir varlıkken, piyasa ilişkileri içinde giderek daha yüksek fiyatlarla alınıp satılan bir mülke dönüştürülüyor. Bir ormanın ekolojik değeri ile üzerine kurulacak konutların satış fiyatı, bir dere yatağının taşkınları düzenleme işlevi ile çevresindeki arsaların getireceği rant, kapitalist değerleme süreçlerinde farklı ağırlıklar taşıyor. Sermayenin kısa vadeli kazanç beklentisi, uzun vadeli ekolojik güvenliğin önüne geçiyor. İstanbul'un gelişiminde sanayi yatırımları, göç, konut ihtiyacı, imar kararları, kamu arazilerinin kullanımı, büyük ulaşım projeleri ve gayrimenkul piyasası birbirini besleyen süreçler oluşturdu. Özellikle arsa değerlerindeki yükselişten kazanç elde etme amacı, yapılaşma baskısını doğal su havzalarına, dere çevrelerine, tarım topraklarına ve orman sınırlarına taşıdı. Her yeni yapılaşma kararı, yalnızca üzerinde yükselen binayı değil, çevresindeki su hareketini, toprak geçirgenliğini, ulaşım yoğunluğunu ve altyapı ihtiyacını da değiştirdi. Sermayenin büyümesiyle kentin ekolojik kapasitesi arasındaki çelişki böylece derinleşti. Bir tarafta inşaatlardan, arazi değer artışlarından ve büyük projelerden gelir elde eden ekonomik aktörler, diğer tarafta bu yatırımların yarattığı çevresel maliyetleri yaşam koşullarında hisseden geniş toplum kesimleri bulunuyor. Rantın özel ellerde birikmesiyle ekolojik zararın toplumsallaşması, kapitalist kentleşmenin en belirgin yapısal özelliklerinden biridir. İstanbul'un sel felaketi, bu ekonomik düzenin su havzaları ve doğal yaşam üzerindeki birikimli etkilerini yeniden tartışmaya açıyor.

Yoksulların Evlerine Dolan Su, Sınıfsal Eşitsizliğin Görünür Yüzü

Sel felaketinin en ağır toplumsal etkileri, ekonomik güvencesi sınırlı insanların yaşamında derinleşir. Varlıklı kesimler ile yoksullar aynı yağışa maruz kalabilir, ancak tehlikeden korunma ve kayıpları karşılama olanakları arasında büyük farklılıklar bulunur. Güvenli konutlara erişim, birikim, alternatif barınma, özel ulaşım ve afet sonrasında yaşamı yeniden kurma kapasitesi gelir ve servet dağılımıyla yakından ilişkilidir. İstanbul'da yüksek kiralar, düşük ücretler ve konut piyasasındaki eşitsizlikler, dar gelirli ailelerin yerleşim tercihlerini sınırlandırıyor. Bodrum katları, zemin seviyesinin altında kalan daireler, altyapısı yetersiz mahalleler ve taşkın tehlikesi taşıyan alanlardaki konutlar, ekonomik zorunluluklarla barınma ihtiyacının kesiştiği mekanlara dönüşüyor. Bir emekçinin evini su bastığında kaybolan yalnızca birkaç eşya değildir. Yıllarca çalışılarak alınmış buzdolabı, çamaşır makinesi, yatak, mobilya, çocukların kitapları ve gündelik yaşamı ayakta tutan bütün araçlar zarar görebilir. Düşük gelirli bir aile için bu kayıplar, uzun süreli borçlanma, barınma güçlüğü ve temel ihtiyaçlardan vazgeçme anlamına gelir. Küçük esnafın iş yerini su bastığında ticari malı, çalışma araçları ve günlük kazancı aynı anda tehlikeye girer. Ücretli çalışanlar için ulaşımın durması, iş kaybı veya gelir kesintisi riskini büyütür. Gündelik işlerde çalışanlar, kayıt dışı emekçiler, kuryeler, temizlik işçileri ve geçimini her gün çalışarak sağlayan insanlar, afetin ekonomik etkilerine karşı daha sınırlı güvenceye sahiptir. İstanbul'daki felaketin gerçek toplumsal bilançosu, su basan binaların sayısı kadar bu insanların kaybettikleri gelir, birikim, çalışma olanağı ve yaşam güvenliği üzerinden de değerlendirilmelidir. Sınıfsal eşitsizlik, doğa olayının etkilerini toplumsal olarak farklılaştıran belirleyici ilişkilerden biridir.

Kadınların Görünmeyen Emeği ve Afetin Toplumsal Bedeli

Ekolojik felaketlerin toplumsal maliyeti, yalnızca yıkılan yapıların ve zarar gören eşyaların parasal değeriyle ölçülemez. Sel suları çekildikten sonra evlerin temizlenmesi, çamurun uzaklaştırılması, kullanılabilir eşyaların ayrılması, yiyeceklerin hazırlanması, çocukların ve yaşlıların bakımının yeniden düzenlenmesi, hastalık risklerine karşı önlem alınması ve gündelik yaşamın kurulması büyük miktarda emek gerektirir. Toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümünün etkisiyle bu emeğin önemli bir bölümü kadınların omuzlarına yüklenir. Ücretli işte çalışan kadınlar açısından afet, çalışma yaşamındaki sorumluluklarla ev içindeki bakım yükünü aynı anda ağırlaştırabilir. Yoksul kadınların ekonomik kaynaklara sınırlı erişimi, güvenli barınma ve sağlık hizmetlerinden yararlanma olanaklarını da etkiler. Engelli bireyler, yaşlılar ve sürekli bakım gereksinimi bulunan insanlar için su baskınları, elektrik kesintileri, asansörlerin çalışmaması ve ulaşımın aksaması ek riskler oluşturur. Bu nedenle ekolojik yıkımın toplumsal boyutu emek, sınıf, toplumsal cinsiyet, yaş ve engellilik ilişkileriyle birlikte ele alınmalıdır. Afet sonrasında yaşamı yeniden kuran görünmeyen emek, kapitalist ekonominin maliyet hesaplarında çoğunlukla karşılıksız kalır. Sermayenin karını ölçen ekonomik göstergeler ile toplumun yaşamını yeniden üretmek için harcadığı emek arasındaki bu ayrım, ekolojik krizin aynı zamanda bir toplumsal yeniden üretim krizi olduğunu gösterir. İstanbul'un selden etkilenen mahallelerinde kamusal bakım hizmetleri, erişilebilir tahliye sistemleri, geçici barınma olanakları ve gelir güvencesi, ekolojik adaletin ayrılmaz bileşenleridir.

Betonun Altına Gömülen Dereler ve Sermayenin Ekolojik Körlüğü

Yağmurun yeryüzündeki hareketi, toprağın yapısı, bitki örtüsü, eğim, jeolojik özellikler ve su havzalarının doğal bağlantılarıyla şekillenir. Ormanlar ve bitki örtüsü yağışın bir bölümünü tutar, toprak suyun belirli miktarını emerek yeraltı rezervlerini besler, dere yatakları ve taşkın düzlükleri fazla suyun hareketini düzenler. İstanbul'da yoğun yapılaşma, asfalt yollar, beton yüzeyler, daraltılmış dere koridorları ve değiştirilmiş arazi biçimleri bu doğal ilişkileri önemli ölçüde dönüştürdü. Toprağın geçirgenliğinin azalması, yağışın daha büyük bölümünün yüzey akışına katılmasına ve suyun belirli alanlarda hızla birikmesine yol açar. Doğal taşkın alanlarının yapılaşmaya açılması ise suyun yayılabileceği güvenli alanları sınırlar. Ayamama ve Haramidere gibi havzaların geçmişte yaşadığı taşkınlar, kentsel gelişme ile su sistemleri arasındaki ilişkinin tarihsel önemini gösteriyor. İstanbul'un kuzey ormanları, su havzaları, sulak alanları ve kıyı ekosistemleri de aynı ekolojik bütünlüğün parçalarıdır. Ormanların parçalanması, büyük altyapı yatırımları ve arazi kullanımındaki değişiklikler su döngüsünü farklı ölçeklerde etkiler. Kapitalist kentleşmenin ekolojik körlüğü, doğanın karmaşık ilişkilerini birbirinden kopuk ekonomik varlıklar olarak değerlendirmesinden besleniyor. Orman kereste veya arsa potansiyeline, kıyı turizm ve gayrimenkul gelirine, dere çevresi inşaat alanına indirgendikçe doğal sistemlerin toplumsal yaşamı koruyan işlevleri ekonomik kararların dışında kalıyor. Oysa ekosistemlerin işleyişi, bir kentin uzun vadeli güvenliğinin maddi temelini oluşturur. Suyun hareketini düzenleyen doğal alanların korunması, toplumun ortak yaşam koşullarının korunması anlamına gelir.

İklim Krizini Büyüten Ekonomik Düzen

İstanbul'daki sel felaketi, yerel kentleşme politikaları ile küresel iklim krizinin birlikte değerlendirilmesini gerektiriyor. Fosil yakıtlara dayalı üretim ve enerji sistemleri, yüksek kaynak tüketimi, ormansızlaşma ve sürekli ekonomik büyüme baskısı, insan kaynaklı iklim değişikliğinin tarihsel gelişiminde merkezi rol oynadı. Kapitalist üretim ilişkileri, özellikle sanayileşmenin fosil yakıtlarla bütünleştiği dönemden itibaren bu süreçlerin önemli itici güçlerinden biri oldu. Atmosferde biriken sera gazları küresel sıcaklıkları yükseltirken su döngüsünün işleyişini de değiştiriyor. Daha sıcak bir atmosferin daha fazla su buharı taşıyabilmesi, uygun koşullarda aşırı yağışların şiddetlenmesine katkıda bulunabiliyor.  İstanbul'da ölçülen olağanüstü yağış miktarları, meteorolojik koşulların büyüklüğünü gösteriyor. Aynı zamanda kentlerin bu tür olaylara karşı dayanıklılığının neden yaşamsal önem taşıdığını ortaya koyuyor. Küresel ölçekte sera gazı salımlarının tarihsel sorumluluğu ile iklim krizinin yarattığı zararların dağılımı arasında derin eşitsizlikler bulunuyor. Daha fazla enerji ve kaynak tüketen ekonomik kesimlerin yarattığı çevresel yüklerin önemli bir bölümü, korunma olanakları sınırlı toplumlara ve yoksul kesimlere aktarılıyor. İstanbul'un sel sularıyla mücadele eden emekçileri de bu küresel eşitsizliklerin yerel düzeydeki etkileriyle karşı karşıya kalıyor. Ekolojik kriz, üretim biçimi, enerji sistemi, tüketim ilişkileri, kentleşme politikaları ve sınıfsal güç dengeleriyle birlikte gelişen tarihsel bir süreçtir. Bu nedenle iklim değişikliğine uyum, yalnızca yeni teknik altyapı yatırımlarıyla sınırlı bir politika alanı olarak ele alınamaz. Ekonomik kaynakların nasıl üretildiği, kimler tarafından kullanıldığı ve ekolojik maliyetlerin kimlere yüklendiği de dönüşümün merkezinde yer almalıdır.

Rantın Özelleştirildiği, Zararın Toplumsallaştırıldığı Kent

İstanbul'da bir arsanın imara açılması, bir ulaşım projesinin çevresinde arazi değerlerinin yükselmesi veya yeni bir ticaret alanının kurulması, belirli ekonomik aktörlere büyük kazançlar sağlayabilir. Bu yatırımların ekolojik etkileri ise çok daha geniş bir alana yayılır. Geçirgen yüzeylerin azalması, yeni altyapı ihtiyaçlarının doğması, su havzalarının değişmesi ve taşkın risklerinin artması, kamusal harcamaları büyütür. Böylece özel kazanç ile toplumsal maliyet arasındaki ayrım derinleşir. Sermaye, arsa değer artışından ve yapılaşmadan gelir elde ederken toplum, zarar gören altyapının onarımı, afet müdahaleleri, sağlık harcamaları ve kaybedilen çalışma zamanının bedelini üstlenir. Bu düzenin en ağır yükü, ekonomik gücü sınırlı kesimlerin yaşamında birikir. İstanbul'da konutun temel bir insan hakkından çok yatırım aracına dönüşmesi, bu eşitsizliği daha da büyütüyor. Bir yanda yatırım amacıyla tutulan yüksek değerli gayrimenkuller, diğer yanda gelirinin önemli bölümünü kiraya ayırmak zorunda kalan emekçiler bulunuyor. Güvenli konuta erişim piyasa koşullarına bağımlı hale geldikçe afet riski de sınıfsal olarak dağılıyor. Kapitalizmin doymak bilmeyen kar ve rant arayışı, yalnızca doğanın tahribatını hızlandıran bir ekonomik eğilim değildir. Aynı zamanda toplumsal kaynakların hangi ihtiyaçlara ayrılacağını belirleyen siyasal bir güç ilişkisidir. Daha fazla lüks konut, alışveriş merkezi ve rant getiren proje ile daha fazla güvenli sosyal konut, kamusal yeşil alan ve ekolojik altyapı arasındaki tercih, toplumun geleceğini doğrudan etkiler. Bu tercihler, kamusal yönetimin, sermaye ilişkilerinin ve demokratik denetimin niteliğiyle şekillenir. İstanbul'un ekolojik güvenliği, kentin rant değerinden önce yaşam değerinin esas alınmasını gerektiriyor.

Sermayenin Kentinden Yaşamın Kentine

İstanbul'un yaşadığı felaket, kapitalist büyüme anlayışının ekolojik sınırlarla ve toplumsal ihtiyaçlarla karşı karşıya geldiği tarihsel bir dönemin güçlü göstergelerinden biridir. Kentin ormanları, dereleri, kıyıları ve toprakları, ekonomik kazanç uğruna sürekli yeniden düzenlenen alanlara dönüştürüldükçe yaşamın doğal dayanakları aşınıyor. Bu aşınmanın bedeli, en ağır biçimde güvenli barınma ve ekonomik korunma olanakları sınırlı insanların yaşamına yansıyor. Yağmurun oluşturduğu tehlike, kapitalist kentleşmenin yarattığı eşitsizliklerle birleştiğinde toplumsal yıkım derinleşiyor. İstanbul'un geleceği için gerekli dönüşüm, yalnızca daha büyük yağmur suyu kanalları inşa etmekten veya afet sonrasında daha fazla müdahale aracı kullanmaktan ibaret değildir. Kentin ekonomik ve ekolojik örgütlenmesinin birlikte yeniden ele alınması gerekiyor. Doğal havzaların korunması, yapılaşma kararlarının bilimsel ve kamusal denetime açılması, güvenli konut hakkının güçlendirilmesi, sermaye kazançlarının yarattığı çevresel maliyetlerden sorumluluk üstlenmesi ve ortak yaşam alanlarının korunması, yeni bir kent anlayışının temelini oluşturur. Bu anlayışta toprağın değeri satış fiyatıyla, ormanın değeri yapılaşma potansiyeliyle, suyun değeri ekonomik getirisiyle ölçülmez. Doğal varlıkların yaşamı besleyen işlevleri, toplumsal refahın ve gelecek kuşakların güvenliğinin temelidir. Kapitalizmin sınırsız birikim hırsının karşısına ekolojik dengeyi, kamusal yararı, dayanışmayı ve toplumsal eşitliği koyan bir kentleşme anlayışı, İstanbul'un geleceği için tarihsel bir gerekliliktir. Yağmur yağmaya, dereler akmaya, doğa kendi döngülerini sürdürmeye devam edecek. Değişmesi gereken, bu döngüleri sermayenin kazanç alanına dönüştüren ve yıkımın bedelini yoksullara yükleyen ekonomik ve siyasal ilişkilerdir. İstanbul'un geleceği, daha fazla beton ve daha yüksek rant üzerinden değil, doğayla uyumlu, emekçilerin yaşam hakkını güvenceye alan, ekolojik adaleti ve demokratik katılımı esas alan ortak bir yaşamın kurulmasıyla şekillenecektir.