Dünya Yaratılırken Üzerinde Sınır Çizgileri Yoktu, Onu Bölmek İnsanlara Düşmez

Doğada Mülkiyet Yoktur, İnsanlık Mülkiyeti Nasıl Yarattı?

Nez Perce halkının önderi Şef Joseph'e atfedilen, dünyanın yaratılışında üzerinde sınır çizgileri bulunmadığını ve onu bölmenin insanlara düşmediğini anlatan söz, mülkiyetin tarihsel ve ahlaki anlamını sorgulayan güçlü bir düşünceyi temsil eder. Dünya, insanın üzerine sınırlar çizmesinden, toprağı parsellere ayırmasından, ormanları ve nehirleri sahiplenmesinden milyarlarca yıl önce de vardı. Doğanın işleyişinde tapu kayıtları, mülkiyet belgeleri ve ekonomik değer biçme mekanizmaları bulunmaz. Canlılar yaşam alanlarını kullanır, bazı türler belirli bölgeleri savunur, besin kaynakları için rekabet eder, aynı zamanda karşılıklı bağımlılık ve işbirliği ilişkileri geliştirir. İnsan ise doğanın bu ilişkiler ağı içinde evrimleşmiş, yaşamını ortak üretim, paylaşım ve dayanışmayla örgütlemiş, ilerleyen tarihsel dönemlerde doğanın belirli parçalarını bireylerin, ailelerin, toplulukların ve devletlerin mülkiyeti olarak tanımlamıştır. Böylece mülkiyet, insanın doğayla ilişkisini düzenleyen bir toplumsal kurum olmanın yanında, insanların birbirleriyle kurduğu ekonomik ve siyasal ilişkilerin de belirleyici unsurlarından biri haline gelmiştir. Bugün doğal ve değişmez kabul edilen özel mülkiyet, insanlığın tarihsel gelişiminin belirli aşamalarında biçimlenmiş, farklı dönemlerde farklı içerikler kazanmıştır. Bu tarihsel gerçek, insanlığın geleceğini düşünürken geçmişin ortaklaşmacı deneyimlerini de yeniden incelemeyi gerektirir.

Ortak Yaşamdan Özel Mülkiyete Uzanan Tarihsel Çeşitlilik

Üretim araçlarının gelişmesi, tarımsal ürünlerin depolanması, hayvan sürülerinin büyümesi ve toprağın kuşaklar boyunca işlenmesi, kaynaklar üzerindeki hakların yeniden düzenlenmesine zemin hazırladı. Mezopotamya'nın erken devletlerinde tapınaklar, saraylar, aileler ve bireyler farklı mülkiyet ve kullanım ilişkileri içinde bulunuyordu. Toprakların yönetimi, üretim fazlasının toplanması, borç ilişkileri, miras ve emek yükümlülükleri ekonomik yaşamın örgütlenmesinde giderek önem kazandı. Siyasal iktidarın merkezileşmesi, servetin belirli ellerde yoğunlaşmasını desteklerken üretim araçları üzerindeki denetim de toplumsal güç ilişkilerini biçimlendirdi. Bununla birlikte tarih boyunca ortak meralar, köy ormanları, sulama birlikleri, topluluk arazileri ve vakıflar bireysel mülkiyetle yan yana yaşamaya devam etti. Mülkiyet tarihi bu nedenle ortak yaşamın bütünüyle ortadan kalktığı tek yönlü bir ilerleme çizgisi olarak açıklanamaz. Farklı mülkiyet biçimleri, üretim ilişkileri ve siyasal kurumlar arasında değişen dengelerden oluşur. Kapitalizmin gelişmesiyle mülkiyetin sermaye birikimine bağlanması, üretim araçlarının piyasa ilişkileri içinde değerlendirilmesi ve emek gücünün ücret karşılığında satılması bu tarihe yeni bir karakter kazandırdı. İngiltere'de ortak kullanım haklarının yeniden düzenlenmesi, köylülerin geçim ilişkilerinde ve kırsal üretimin örgütlenmesinde köklü değişimler yarattı. Toprağın, suyun ve diğer doğal varlıkların sermaye birikiminin araçları haline gelmesi, insanların doğayla kurduğu ilişkinin ekonomik içeriğini derinleştirdi. Mülkiyet, böylece insanların yaşamı sürdürmek için ihtiyaç duyduğu kaynaklara erişimini belirleyen temel bir toplumsal güç ilişkisi olarak önem kazandı.

İslam'da ''Mülk Allah'ındır'' Anlayışı ve Ortak Varlıkların Ahlakı

İslam düşüncesindeki mülkün Allah'a ait olduğu anlayışı, insanın varlıklar üzerindeki yetkisini daha geniş bir sorumluluk ilişkisi içinde değerlendirir. Kur'an'ın Al-i İmran suresinin 189. ayetinde göklerin ve yerin hükümranlığının Allah'a ait olduğu belirtilir. Hadid suresinin 7. ayetinde insanların kendilerine bırakılan varlıklardan başkaları için harcama yapmaları öğütlenir. Haşr suresinin 7. ayeti ise belirli kamu gelirlerinin dağıtımını düzenlerken servetin yalnızca zenginler arasında dolaşmasının önüne geçilmesini vurgular. Bu ayetler, insanın ekonomik varlıklar karşısındaki konumunu toplumsal sorumluluk ve paylaşım ahlakıyla ilişkilendiren bir düşünsel birikimin parçasıdır. İslam hukukunda özel mülkiyet, miras ve ticaret tanınırken zekat, sadaka, vakıf ve ortak yararlanma hakları aracılığıyla ekonomik yaşamın toplumsal yükümlülükleri de tanımlanmıştır. Su, otlak ve ateş gibi temel ihtiyaçların ortak yararına ilişkin hadis rivayetleri, doğanın bazı kaynakları üzerindeki toplumsal sorumluluğun geleneksel yorumlarını oluşturmuştur. Bu yaklaşımın tarihsel önemi, mülkiyet hakkının mutlak bir bireysel egemenlik olarak değil, topluluk karşısındaki yükümlülüklerle birlikte düşünülmesidir. İslam toplumları farklı dönemlerde büyük toprak sahiplikleri, ticari sermaye, devlet mülkiyeti, vakıf kurumları ve küçük üreticilerin ekonomik faaliyetlerini bir arada barındırmıştır. Dolayısıyla mülkün Allah'a ait olduğu düşüncesinin dayanışmacı içeriği, bu tarihsel çeşitliliğin içinde gelişen bir ahlaki ve toplumsal damar olarak değerlendirilmelidir.

Anadolu Tarikatlarında Komünal Yaşamın Tarihsel İzleri

Anadolu'nun tekke, zaviye ve dergah geleneği, ortaklaşmacı yaşam biçimlerinin dini topluluklar içindeki tarihini araştırmak açısından özel bir öneme sahiptir. Bazı tarikat topluluklarında birlikte yaşama, ortak sofralarda beslenme, üretime katılma, gelen gelirleri ortak ihtiyaçlara yöneltme ve yolcularla yoksulları destekleme, gündelik yaşamın örgütleyici ilkeleri arasında yer aldı. Osmanlı tarihçisi Ömer Lütfi Barkan'ın 1942 yılında yayımladığı dervişler ve zaviyeler üzerine çalışması, Anadolu ve Rumeli'de dini toplulukların yerleşimlerin oluşumunda, tarımsal faaliyetlerde ve toplumsal hizmetlerde üstlendikleri rolleri incelemiştir. Hacı Bektaş Tekkesi'nin ekonomik ve toplumsal faaliyetlerini ele alan araştırma da Bektaşi kurumlarının dini işlevlerinin yanında üretim, yerleşim ve kaynak yönetimiyle kurduğu ilişkileri görünür kılmıştır. Bektaşi dergahlarında ortak sofra, hizmet, paylaşım ve vakıf gelirleriyle desteklenen topluluk yaşamı önemli yer tutmuştur. Ancak dergah mülkleri üzerindeki haklar, vakıf idaresi ve topluluğun iç örgütlenmesi, modern anlamda bütün üretim araçlarının üyelerce eşit yönetildiği bir komün düzeninden farklı özellikler taşımıştır. Bu ayrım, söz konusu deneyimlerin ortaklaşmacı değerini anlamayı daha da derinleştirir. Çünkü komünal yaşam yalnızca mülkiyetin hukuki biçiminde değil, kaynakların ortak ihtiyaçlar için kullanılmasında, üretimin ve tüketimin birlikte örgütlenmesinde de kendisini gösterir.

Celveti tarikatının önemli isimlerinden Aziz Mahmud Hüdayi'nin İstanbul'da kurduğu vakıf ve tekke çevresindeki sosyal hizmetler, dini kurumların dayanışma ağlarının başka bir örneğini oluşturur. Vakıf gelirleri aracılığıyla dini eğitim, toplumsal yardım ve ortak faaliyetler desteklenmiştir. Tasavvuf geleneğinde dergah mutfağı, ortak sofra ve misafir ağırlama pratikleri, bireysel tüketimin ötesine uzanan bir toplumsal sorumluluk anlayışını yansıtmıştır. Ahilik geleneği ise bir tarikatla özdeşleştirilemeyecek kendine özgü mesleki ve ahlaki örgütlenmesi içinde yardımlaşmayı, üretim ahlakını, mesleki dayanışmayı ve ortak sorumluluğu geliştirmiştir. Anadolu Aleviliğinin musahiplik, rızalık ve lokma pratikleri de topluluk üyeleri arasındaki ahlaki ve maddi ilişkilerin paylaşım üzerinden düzenlenmesinin örnekleridir. Bu geleneklerin tarihsel yapıları birbirinden farklıdır. Ortak özellikleri, kişinin yaşamını diğer insanların ihtiyaçları ve topluluk karşısındaki sorumluluklarıyla birlikte ele almalarıdır. Özellikle vakıf, dergah ve zaviye çevrelerinde gelişen bu ekonomik ilişkiler, dini toplulukların yalnızca ibadet mekanları olarak değil, tarihsel üretim ve paylaşım kurumları olarak da incelenmesini gerektirir. Tarikatların sosyal tarihi, inanç dünyasıyla ekonomi politiğin birbirine bağlandığı zengin bir araştırma alanıdır.

Hutteritler, Bruderhof ve Şakerler Üretimin Ortaklaştırıldığı Dini Komünler

Dini toplulukların komünal yaşam deneyimleri arasında ortak mülkiyetin en açık örneklerinden biri, on altıncı yüzyılda Avrupa'daki Anabaptist hareket içinde gelişen Hutterit topluluklarıdır. Jacob Hutter'in adıyla anılan bu Hristiyan toplulukları, malların ortaklaştırılmasını dini yaşamın temel ilkelerinden biri olarak benimsedi. Daha sonra Kuzey Amerika'da kurulan Hutterit kolonilerinde tarım arazileri, üretim araçları, makineler ve ekonomik varlıklar topluluğun ortak mülkiyeti altında örgütlendi. Üyeler üretime katılırken bireysel ücret yerine barınma, beslenme, bakım ve diğer temel ihtiyaçların ortak kaynaklardan karşılanmasına dayanan bir düzen geliştirdi. Kişisel eşyalarla ortak üretim varlıkları arasında ayrım yapıldı. Hutteritlerin tarihsel önemi, ortak mülkiyetin yalnızca ahlaki bir öğüt olarak kalmayıp kuşaklar boyunca işleyen somut bir üretim ilişkisine dönüşmesidir. Hristiyanlığın erken dönemlerindeki paylaşım anlayışından esinlenen bu topluluklar, dinsel inançla kolektif ekonomik örgütlenmeyi birleştirmiştir. İç yönetimlerinde dini otoriteye ve geleneksel kurallara verilen ağırlık da bu komünal düzenin kendine özgü siyasal ve kültürel karakterini belirlemiştir.

Yirminci yüzyılın başında Almanya'da Eberhard Arnold öncülüğünde gelişen Bruderhof toplulukları da dini temelde örgütlenen ortak mülkiyet deneyimlerinin günümüze ulaşan örnekleri arasındadır. Bruderhof üyeleri kişisel gelirlerini ve ekonomik varlıklarını topluluğun ortak yaşamına yöneltir, temel ihtiyaçlarını ortak kaynaklardan karşılar ve birlikte üretim faaliyetleri yürütür. Tarımsal üretimin yanında çeşitli imalat faaliyetleri de ekonomik yaşamın parçasıdır. Üyelerin ekonomik olanakları birbirinden bağımsız özel servetler biçiminde örgütlenmek yerine ortak topluluk düzeni içinde yönetilir. Bu deneyim, sanayi üretimiyle komünal yaşamın bir arada örgütlenmesine ilişkin önemli bir örnek sunar. On sekizinci yüzyılda İngiltere'de ortaya çıkan ve Amerika'da gelişen Şaker toplulukları ise ortak mülkiyeti, kolektif üretimi, barışçılığı ve kadınlarla erkeklerin ruhsal eşitliğini savunan bir başka dini hareketti. Ann Lee'nin öncülüğünde gelişen bu topluluklarda üyelerin bireysel mülkiyetleri ortak yaşama dahil edildi, tarım, mobilya üretimi ve zanaat faaliyetleri topluca örgütlendi. Şakerlerin kadınların dini liderliğine verdiği yer, dönemin toplumsal koşulları içinde önemli bir tarihsel özellik taşıdı. 

Dinlerin ve Geleneklerin İçindeki Eşitlikçi Toplumsal Hafıza

Ortaklaşmacı değerler insanlık tarihinin pek çok dini ve kültürel geleneğinde farklı biçimlerde yaşamıştır. İlk Hristiyan topluluklarına ilişkin Elçilerin İşleri kitabında inananların mallarını paylaştıkları, ihtiyaç sahiplerine kaynak aktardıkları ve ortak yaşam ilişkileri geliştirdikleri anlatılır. Yahudi geleneğinde toprağın nihai sahipliğinin Tanrı'ya ait olduğu düşüncesi, Şemita ve Yovel uygulamalarıyla toprağın kullanımı, borçlar ve toplumsal sorumluluklar üzerine belirli kuralların gelişmesine katkıda bulunmuştur. Budist manastır topluluklarında ortak yaşam, bireysel tüketimin sınırlandırılması, topluluk kuralları ve karşılıklı destek önemli yer tutmuştur. Sih geleneğindeki langar uygulaması, insanların toplumsal konumlarına ve kimliklerine göre ayrılmadan ortak sofraya oturmasını sağlayan güçlü bir dayanışma pratiğidir. Anadolu'daki imece kültürü, köy yaşamında ortak iş yapmayı, hasat dönemlerinde karşılıklı yardımı, evlerin ve yolların birlikte inşa edilmesini, topluluğun ihtiyaçlarının ortak emekle karşılanmasını yaşatmıştır. Farklı yerli halkların doğayla ilişkilerinde görülen karşılıklılık, kuşaklar arası sorumluluk ve topluluk temelli kaynak yönetimi de bu birikimin önemli parçalarıdır. Bu örneklerde ortaklaşan değer, insan yaşamının karşılıklı bağlılık, paylaşım ve toplumsal sorumluluk ilişkileriyle sürdürülmesidir. Her geleneğin kendine özgü sınıfsal yapısı, cinsiyet ilişkileri, dini otoritesi ve toplumsal sınırları bulunmuştur. Dolayısıyla geçmişin dayanışmacı mirasını sahiplenmek, bu deneyimlerin içindeki eşitlikçi ilişkileri öne çıkarırken kadınların, yoksulların ve topluluk dışına itilen insanların tarihsel deneyimlerini de değerlendirmeyi gerektirir. İnançların özgürleştirici yorumları, bu eleştirel değerlendirmeyle birlikte daha geniş bir toplumsal anlam kazanır.

Sosyalist Düşüncenin Yeterince Değerlendirmediği Komünal Miras

Sosyalist hareketin tarihsel gelişiminde din, çoğu zaman siyasal iktidar, sınıfsal egemenlik ve ideolojik ilişkiler çerçevesinde ele alındı. Bu yaklaşımın tarihsel gerekçeleri, dini kurumların devlet ve mülkiyet düzenleriyle kurduğu ilişkilerde bulunur. Ancak dini toplulukların ekonomik ve toplumsal yaşamını yalnızca egemenlik ilişkileri üzerinden incelemek, onların geliştirdiği ortak üretim, paylaşım ve dayanışma deneyimlerinin önemli bir bölümünü araştırmanın dışında bırakmıştır. Sosyalist hareketin bazı kesimleri, Hutteritler gibi kuşaklar boyunca ortak mülkiyet temelinde yaşayan toplulukları yeterince tanımadı. Bazıları ise bu örnekleri dinsel karakterlerinden dolayı sosyalist düşüncenin tarihsel tartışmalarının dışında değerlendirdi. Anadolu'nun tekke, zaviye, vakıf ve imece gelenekleri de modern emek hareketinin tarihsel analizlerinde çoğu zaman hak ettikleri genişlikte ele alınmadı. Oysa bir topluluğun ortak üretim ve paylaşımı dinsel bir dünya görüşüyle temellendirmesi, o topluluğun geliştirdiği maddi ilişkilerin ekonomi politik açısından önemini azaltmaz. İnsanların hangi düşünsel gerekçelerle bir araya geldikleri kadar, üretim araçlarını nasıl yönettikleri, emeklerini nasıl örgütledikleri, ortak ihtiyaçları nasıl karşıladıkları ve toplumsal kararları nasıl aldıkları da araştırmanın konusudur.

Sosyalist düşüncenin kendi tarihi içinde bu konuya yönelen önemli çalışmalar da bulunmaktadır. Engels, 1894 yılında kaleme aldığı Erken Hristiyanlık Tarihi Üzerine adlı çalışmasında ilk Hristiyan topluluklarıyla modern işçi hareketi arasındaki tarihsel benzerlikleri incelemiştir. Karl Kautsky ise 1908 yılında yayımlanan Hristiyanlığın Kökenleri adlı eserinde erken Hristiyan topluluklarının paylaşım ilişkilerini, manastır yaşamını ve komünal örgütlenmesini ekonomi politik çerçevede değerlendirmiştir. Dolayısıyla dini komünal yaşamın sosyalist kuram tarafından bütünüyle bilinmediği yönünde bir değerlendirme tarihsel gerçekliği karşılamaz. Daha önemli sorun, bu araştırma geleneğinin sosyalist hareketin sonraki düşünsel ve siyasal pratiklerinde hangi ölçüde geliştirildiğidir. Özellikle dinsel düşünceyi değişmez bir ideolojik bütün olarak değerlendiren yaklaşımlar, inançların içindeki tarihsel farklılaşmayı ve ortaklaşmacı maddi pratikleri inceleme konusunda sınırlı kalmıştır. Dini toplulukları yalnızca inançlarının içeriğine göre sınıflandırmak yerine, onların tarihsel üretim ilişkilerini, mülkiyet biçimlerini, dayanışma kurumlarını ve karar alma süreçlerini araştırmak, sosyalist teorinin kendi tarihsel materyalist yöntemini derinleştirmesinin yollarından biridir. Böyle bir yaklaşım, sosyalist düşüncenin toplumsal değişimi yalnızca ekonomik üretim ilişkileri açısından değil, kültürel hafıza, ahlaki değerler, toplumsal bakım ve ortak yaşam kurumlarıyla birlikte kavramasını destekler.

İnsanlığın Ortak Hafızasından Yeni Bir Toplumsal Ufka

Mülkiyetin tarihsel gelişimi, insanlığın doğayla ve kendi üyeleriyle kurduğu ilişkilerin sürekli yeniden örgütlendiğini gösterir. Avcı-toplayıcı toplulukların paylaşım pratikleri, tarım toplumlarının ortak kullanım alanları, yerli halkların toprakla kurduğu kuşaklar arası sorumluluk ilişkileri, dini komünlerin ortak üretim deneyimleri, Anadolu'nun imece ve vakıf gelenekleri, işçi hareketinin kooperatifleri ve çağdaş müşterek yönetimi uygulamaları, insanlığın zengin ortaklaşmacı hafızasının parçalarıdır. Bu deneyimlerin her biri farklı üretim koşullarında, farklı kültürlerde ve farklı toplumsal güç ilişkileri içinde gelişmiştir. Onları birbirine bağlayan tarihsel özellik, bireysel sahipliğin ötesinde ortak ihtiyaçlara dayanan üretim, kullanım ve dayanışma ilişkilerinin varlığıdır. Sosyalist düşüncenin bu birikimi daha kapsamlı incelemesi, kendi tarihsel köklerini genişletirken inançlı ve inançsız insanların toplumsal eşitlik arayışları arasında yeni ilişkiler kurulmasına da katkıda bulunur. İnançların içindeki dayanışmacı mirasla modern sosyalist düşüncenin emek ve eşitlik vurgusu, ortak yaşamın farklı tarihsel kaynakları olarak birlikte değerlendirilmeyi hak eder. Bu ortak zemin, inanç farklılıklarının ötesinde insanların yaşam koşullarını birlikte iyileştirmeye yönelen demokratik ve toplumsal pratiklerde güç kazanır.

Kapitalizmin sermaye birikimine dayalı üretim düzeni, doğanın ve insan emeğinin ekonomik değerini piyasa ilişkileri üzerinden belirlerken ortak yaşamın yeniden örgütlenmesi başka bir toplumsal öncelikler bütünü geliştirir. Toprağın, suyun, enerjinin, barınmanın, gıdanın ve bilginin yönetiminde toplumun ortak ihtiyaçlarının esas alınması, üretim kararlarının demokratikleştirilmesi, bakım emeğinin paylaşılması ve ekolojik sınırların gözetilmesi, bu önceliklerin temelidir. Komünal yaşamın tarihsel deneyimlerinden öğrenilecek en önemli derslerden biri, ortak mülkiyetin toplumsal özgürlükle birlikte örgütlenmesidir. Geçmişin dini komünlerinde ortak üretimi yaşatan dayanışma ahlakı, modern kooperatiflerde geliştirilen ekonomik katılım, kadın hareketinin özgürlük talebi ve ekoloji biliminin sunduğu bilgi, insanlığın geleceğini yeniden düşünmenin birbirini tamamlayan kaynaklarıdır. Toplumsal zenginliğin ortak emekle üretildiği bir dünyada, bu zenginliğin yönetiminin de ortak ve demokratik biçimde örgütlenmesi, eşitliğin maddi temelini oluşturur.

Şef Joseph'in toprağın bölünmesine yönelik itirazında, İslam'ın mülkü insanın mutlak tasarrufunun ötesinde ele alan anlayışında, Hutteritlerin ortak üretim düzeninde, Bektaşi dergahlarının paylaşım geleneğinde, Anadolu'nun imecesinde ve sosyalist hareketin kolektif emek arayışında birbirinden farklı tarihsel deneyimler bulunur. Bu deneyimleri aynı düşüncenin ürünleri olarak görmek yerine, onların ortak yaşamın gelişimine yaptıkları özgün katkıları anlamak insanlığın düşünsel birikimini zenginleştirir. Doğa, yaşamı sayısız karşılıklı ilişki içinde üretir. İnsanlık ise doğanın bu bütünlüğünü bilimsel bilgiyle kavrayarak toplumsal yaşamı ortak sorumluluk, özgürlük, eşitlik ve dayanışma ilkeleriyle örgütleme yeteneğine sahiptir. İnsanlığın tarihsel olarak yarattığı mülkiyet ilişkileri değişirken, yaşamın ortaklığına dayanan yeni bir toplumsal düzenin maddi ve kültürel temelleri de bu birikim içinde gelişir.