Temel Bilimler Değişirken Sosyal Bilimler de Değişmek Zorunda

Peter J. Richerson ve Robert Boyd’un (Yalnızca Genlerle Değil – Kültür İnsan Evrimini Nasıl Dönüştürdü) Not by Genes Alone – How Culture Transformed Human Evolution adlı kitabı, insanı anlamaya çalışan sosyal bilimler açısından güçlü bir düşünsel eşik oluşturuyor. Kitabın merkezinde gen-kültür ortak evrimi bulunuyor. İnsan biyolojisi kültürü etkiliyor, kültür insanların yaşadığı çevreyi değiştiriyor, değişen çevre yeni biyolojik ve toplumsal koşullar yaratıyor. İnsan böylece biyolojisi, kültürü, tarihi ve toplumsal ilişkileri birlikte gelişen bir canlı olarak karşımıza çıkıyor. Richerson ve Boyd kültürü insan evriminin kurucu unsurlarından biri olarak ele alıyor ve biyolojik evrim ile kültürel evrimin karşılıklı etkileşimini antropoloji, evrimsel biyoloji ve matematiksel modeller aracılığıyla inceliyor. Kitabın temel iddiası, insanın olağanüstü uyum kapasitesinin ve karmaşık toplumsal örgütlenmesinin kültürel evrim anlaşılmadan açıklanamayacağı yönünde.

Bu yaklaşım sosyal bilimlerin önüne geniş bir bilimsel alan açıyor. İnsan topluluklarının öğrendiği, geliştirdiği ve kuşaktan kuşağa aktardığı davranışlar yalnızca düşünce dünyasını değiştirmiyor. Beslenmeden yerleşime, üretim tekniklerinden toplumsal örgütlenmeye kadar kültürel yenilikler insanın içinde yaşadığı ekolojik çevreyi de dönüştürüyor. Hayvancılık ve süt tüketimi bunun bilinen örneklerinden biri. Bazı insan topluluklarında süt üretiminin kültürel olarak yayılması yetişkinlik döneminde laktozu sindirebilme özelliği üzerinde yeni bir seçilim ortamı yarattı. Kültür yeni bir yaşam çevresi oluşturdu, biyolojik evrim bu çevre içinde ilerledi. Günümüzde gen-kültür ortak evrimi araştırmaları seçilimle birlikte göç ve genetik sürüklenme gibi süreçleri de kültürel değişimle birlikte inceleyen daha geniş modeller geliştirmeye yöneliyor.

İnsan kendi evrimsel çevresini değiştiriyor

İnsan diğer canlılar gibi evrimsel tarihin ürünüdür. İnsan aynı zamanda kendi yaşam koşullarını yoğun biçimde dönüştüren bir canlıdır. Ateşin kullanılması, pişirme, avlanma teknikleri, tarım, hayvanların evcilleştirilmesi, kentleşme, yazı, iş bölümü ve teknolojik gelişmeler insanın önünde hazır bulduğu çevreye uyum sağlamasının ötesinde yeni çevreler üretmesini sağladı. Her kültürel gelişme sonraki kuşakların karşılaşacağı yaşam koşullarına eklendi. Bir kuşağın geliştirdiği bilgi sonraki kuşağın başlangıç noktası haline geldi. İnsanlığın kültürel birikimi bu nedenle toplumsal hafıza kadar evrimsel tarihin de parçasıdır.

Richerson ve Boyd’a göre genler kültürel öğrenmenin biyolojik olanaklarını taşıyor. Kültür bu olanaklar üzerinden oluşuyor ve zaman içinde biyolojik seçilimin gerçekleştiği çevreyi yeniden biçimlendiriyor. İnsan davranışını tek bir nedene bağlayan açıklamaların yerini ilişkisel bir yapı alıyor. Gen, beden, beyin, kültür, ekoloji ve toplumsal örgütlenme farklı zaman ölçeklerinde birbirlerini etkileyen süreçler olarak ele alınıyor.

Bu yaklaşım artık iki araştırmacının geliştirdiği sınırlı bir model olmaktan çok daha geniş bir bilimsel alanın parçası. Richerson ve Boyd 2024 yılında yayımladıkları değerlendirmede kültürel evrim araştırmalarının yaklaşık yarım yüzyıllık gelişme sonucunda çok sayıda yayına, araştırmacıya ve kendi bilimsel örgütlenmesine sahip canlı bir çalışma alanına dönüştüğünü anlatıyor. Kültürel aktarım, toplumsal öğrenme ve gen-kültür ortak evrimi bugün deneyler, saha araştırmaları ve matematiksel modeller üzerinden birlikte inceleniyor.

Richerson ve Boyd’dan Marx’a

Richerson ve Boyd’un açtığı düşünsel alan bizi Marx’a da götürüyor. Marx 19. yüzyılın büyük düşünsel dönüşümünün içinde yaşadı. Sanayi kapitalizminin yükselişini, sınıfların oluşumunu, üretim ilişkilerini ve sermayenin hareketini olağanüstü bir çözümleme gücüyle ele aldı. İnsanı tarih dışı ve değişmeyen bir varlık olarak görmek yerine toplumsal ilişkiler içinde oluşan tarihsel bir varlık olarak kavradı. Üretim biçimlerinin, emek süreçlerinin ve toplumsal ilişkilerin insan yaşamını nasıl dönüştürdüğünü göstermesi sosyal bilimlerde büyük bir kırılma yarattı.

Marx’ın bilimsel dünyası aynı zamanda 19. yüzyılın bilgi dünyasıydı. Darwin’in evrim kuramı daha yeni ortaya çıkmıştı. Gen kavramı bugünkü anlamıyla oluşmamıştı. DNA’nın yapısı, moleküler genetik, genomik, modern sinirbilim, beyin plastisitesi, antik DNA ve bugünkü kültürel evrim modelleri henüz bilimsel bilgi alanına girmemişti. İnsan geçmişini yüz binlerce yıllık genetik, arkeolojik ve bilişsel veriler üzerinden inceleyebilecek araçlar bulunmuyordu. Marx insanın toplumsal tarihini üretim ve toplumsal ilişkiler üzerinden çözümledi. Bugün bu güçlü tarihsel yaklaşım insanın çok daha uzun biyolojik ve kültürel tarihiyle buluşabilecek bir noktaya geldi.

Bu nedenle Marx’ı 21. yüzyılda yeniden okumak onun kurduğu düşünceyi terk etmek anlamına gelmiyor. Tarihsellik düşüncesini daha derin bir zaman ölçeğine yerleştirmek anlamına geliyor. Marx’ın toplumsal ilişkiler içinde biçimlenen insanı bugün evrimsel biyolojinin, antropolojinin, genetiğin ve sinirbilimin verileriyle birlikte ele almak zorunluluktur. Toplumsal koşullar insan davranışını biçimlendirirken bu davranışlar yüz binlerce yıllık evrimsel mirasa sahip bir beden ve beyin üzerinde gerçekleşiyor. İnsan biyolojik geçmişinden toplumsal tarihe geçen iki ayrı varlık değil. Aynı sürecin farklı zaman ölçeklerinde oluşmuş bütünlüğüdür.

Üretim ilişkilerinden yaşam ilişkilerine

Marx’ın üretim ilişkileri kavramı kapitalist toplumu çözümlemek için güçlü bir araçtır. 21. yüzyıl bilimleri bu kavrayışın çevresine daha geniş bir yaşam ilişkileri alanı eklememize imkan veriyor. İnsan üretirken yalnızca ekonomik ilişkiler oluşturmuyor. Ekosistemleri değiştiriyor, beslenme biçimlerini dönüştürüyor, nüfus hareketleri yaratıyor, yeni hastalık ortamları oluşturuyor, teknolojiler geliştiriyor, beyinlerin geliştiği toplumsal çevreleri biçimlendiriyor ve sonraki kuşaklara kültürel miras aktarıyor.

Tarım devrimi bunun büyük tarihsel örneklerinden biridir. Tarım yalnızca yeni bir üretim biçimi yaratmadı. Beslenmeyi, nüfus yoğunluğunu, yerleşim yapısını, mülkiyet ilişkilerini, hastalık ortamlarını ve insanların birbirleriyle kurduğu ilişkileri dönüştürdü. Bugün antik DNA çalışmaları tarih öncesi insan topluluklarının büyük göçlerini ve nüfus karışımlarını ayrıntılı biçimde izlememize imkan veriyor. Avrupa’nın genetik tarihinin avcı-toplayıcı toplulukların hareketleri, Neolitik çiftçilerin yayılması ve daha sonraki bozkır göçleri gibi büyük nüfus hareketleriyle şekillendiğine ilişkin genomik veriler, tarih ile biyolojinin birbirinden koparılamayacak kadar iç içe geçtiğini gösteriyor.

Bu bilgi sosyal teori açısından önemlidir. Üretim biçimi, kültür, göç, ekoloji ve biyoloji aynı tarihsel sürecin farklı katmanlarında hareket ediyor. Tarımın ortaya çıkışı ekonomik tarihi değiştirirken insan topluluklarının biyolojik tarihini de etkiledi. Hayvanlarla yakın yaşam hastalık ekolojisini değiştirdi. Yeni beslenme biçimleri metabolik seçilim ortamları oluşturdu. Yerleşiklik nüfus yapısını dönüştürdü. Mülkiyet ve siyasal örgütlenme yeni toplumsal ilişkiler yarattı. İnsan tarihi bu bütünlük içinde kavrandığında üretim ilişkileri yaşam ilişkilerinin geniş ağı içine yerleşiyor.

300 bin yıllık insanı 5 bin yıllık tarihle açıklamak yetmiyor

Homo sapiens’in geçmişi yüz binlerce yıl geriye uzanıyor. Devletlerin, yazının ve büyük uygarlıkların tarihi bunun küçük bir bölümünü oluşturuyor. İnsan beyninin toplumsal öğrenme kapasitesi, iş birliği davranışları, grup ilişkileri, paylaşım, karşılıklılık, çocuk yetiştirme biçimleri ve kültürel aktarım mekanizmaları devletlerden ve sınıflı toplumlardan çok daha eski bir tarih içinde biçimlendi.

Bu zaman ölçeği sosyal bilimlerin insan tasarımını genişletiyor. Kapitalizm birkaç yüzyıllık, devletli uygarlık birkaç bin yıllık, Homo sapiens ise yüz binlerce yıllık bir tarihin ürünü. Günümüz insanı bu zaman katmanlarının hepsini bedeninde, beyninde, kültüründe ve toplumsal ilişkilerinde birlikte taşıyor. Modern toplumların davranışlarını anlamak için güncel ekonomik yapıların yanında insanın evrimsel geçmişini de hesaba katmak sosyal bilimlerin açıklama kapasitesini büyütüyor.

Marx’ın tarihsellik anlayışı bu noktada yeni bir derinlik kazanabilir. İnsan toplumsal ilişkiler içinde değişir. Richerson ve Boyd bu önermeye başka bir zaman ölçeği ekliyor. İnsan toplumsal ilişkileri değiştirirken kültürel çevresini, ekolojik koşullarını ve uzun dönem içinde kendi evrimsel tarihinin yönünü de etkiler. Tarih böylece yalnızca toplum biçimlerinin ardışıklığı olmaktan çıkarak biyolojik, kültürel, ekolojik ve toplumsal süreçlerin birlikte aktığı geniş bir değişim alanına dönüşür.

Beyin de tarihin içindedir

21.yüzyıl sinirbiliminin sosyal bilimlere sunduğu en önemli katkılardan biri beynin yaşam boyunca deneyimle etkileşim içinde değişen plastik bir organ olduğunun ayrıntılı biçimde gösterilmesidir. İnsan beyni doğumla tamamlanmış sabit bir yapı halinde yaşamın içine girmez. Öğrenme, toplumsal ilişkiler, tekrar, eğitim, stres, bakım ve kültürel çevre sinirsel bağlantıların örgütlenmesine katkıda bulunur.

Bu bilgi Marx’ın insanı toplumsal ilişkiler içinde biçimlenen tarihsel bir varlık olarak gören yaklaşımıyla üretken biçimde buluşabilir. Toplumsal ilişkiler yalnızca insanın düşüncelerinin dış koşullarını oluşturmuyor. Öğrenme ve deneyim aracılığıyla beynin işleyişine kadar uzanan maddi süreçlerin içinde yer alıyor. Kültür beynin dışında duran soyut bir alan olmaktan çıkar. Beyin kültürü üretirken kültürel çevre de beynin geliştiği deneyim alanını oluşturuyor.

Bu karşılıklı etkileşim insanı daha bütünlüklü kavramamızı sağlıyor. Biyoloji kader anlamına gelmiyor. Kültür sınırsız biçimlendirme gücü anlamına da gelmiyor. İnsan evrimsel mirası, gelişimsel süreçleri, toplumsal ilişkileri ve tarihsel çevresi içinde oluşuyor. Richerson ve Boyd’un gen-kültür ortak evrimi yaklaşımının sosyal bilimler açısından taşıdığı önem bu bütünlükte güç kazanıyor.

Temel bilimler sosyal bilimlerin dışındaki bir alan değildir

Genetik değiştiğinde kalıtım anlayışımız değişir. Sinirbilim geliştikçe öğrenme, davranış ve insan iradesine ilişkin bilgilerimiz genişler. Arkeogenetik ilerledikçe insan göçleri ve toplulukların geçmişi hakkında kurduğumuz tarih anlatıları yeniden biçimlenir. Evrimsel biyoloji insanın yüz binlerce yıllık gelişimini aydınlattıkça toplumsal davranışların kökenine ilişkin açıklamalarımız derinleşir. Ekoloji ilerledikçe toplum ile yaşam ortamı arasındaki ilişkinin kapsamı daha açık hale gelir.

Bu nedenle temel bilimlerle sosyal bilimlerin buluşması disiplinler arasında kurulmuş sıradan bir iş birliğinin ötesindedir. İnceledikleri gerçekliğin ortak olması bu ilişkiyi zorunlu hale getiriyor. Sosyal bilimlerin konusu olan insan, biyolojik evrimin ürünüdür. Aynı insan kültür üretir, emek harcar, toplum kurar, doğayı değiştirir, siyasal kurumlar oluşturur ve tarih yapar. Biyolojik insan ile toplumsal insan aynı canlıdır.

Marx’ın 19. yüzyılda yaptığı büyük hamle insanı ve toplumu tarih içine yerleştirmekti. 21. yüzyıl biliminin önümüze koyduğu imkan bu tarihi çok daha derine taşımaktır. Üretim tarihini evrim tarihiyle, sınıfsal ilişkileri ekolojik ilişkilerle, kültürü biyolojiyle, toplumsal öğrenmeyi beynin gelişimiyle ve birkaç bin yıllık uygarlık tarihini yüz binlerce yıllık insanlık tarihiyle birlikte okuyabiliriz.

Richerson ve Boyd’un (Yalnızca Genlerle Değil – Kültür İnsan Evrimini Nasıl Dönüştürdü) Not by Genes Alone – How Culture Transformed Human Evolution kitabı bu büyük buluşmanın önemli duraklarından biridir. Kitap bize insanın yalnızca genleriyle açıklanamayacağını gösterirken kültürü de biyolojik tarihten koparmıyor. Genler, kültür, ekoloji ve toplumsal yaşam birbirlerini dönüştüren süreçler halinde ilerliyor.

Marx’ın düşüncesini bugünün bilimsel bilgisiyle buluşturmak onun tarihsel yöntemini 21. yüzyıla taşımaktır. Temel bilimlerde gerçekleşen büyük dönüşüm sosyal bilimlerin kavram dünyasını da genişletiyor. İnsan hakkındaki bilgimiz değiştikçe insan toplumlarını açıklamak için kullandığımız teorilerin de gelişmesi gerekiyor. Sosyal bilimlerin geleceği biyolojiye teslim olmakta değil, biyoloji, ekoloji, antropoloji, arkeoloji ve sinirbilimden gelen bilgiyi kendi tarihsel ve toplumsal çözümleme gücüyle birleştirmektedir.

Böyle bir buluşma insanı parçalar halinde inceleyen bilgi dünyasından ilişkiler üzerinden düşünen daha bütünlüklü bir bilim anlayışına geçiş sağlar. Marx’tan Richerson ve Boyd’a uzanan çizgide görülen ortak düşünce insanın tarih içinde oluştuğudur. Bugün bildiğimiz ise bu tarihin toplumsal tarihten çok daha eskiye uzandığı ve doğa tarihiyle insanlık tarihinin birbirinin içine yerleştiğidir.