Kapitalizmi Aşacak Hafıza Doğuda Yaşıyor

İnsanlığın En Eski Toplumsal Hafızası

İnsanlık tarihinin çok büyük bölümü kapitalizmden önce yaşandı. Homo sapiens yüz binlerce yıl boyunca paylaşma, dayanışma, karşılıklılık, ortak bakım ve topluluk halinde yaşama pratikleri içinde var oldu. İnsan tek başına yaşayan bir canlı olarak gelişmedi. Besinin paylaşılması, çocukların birlikte korunması, yaşlıların topluluk içinde tutulması, bilginin kuşaktan kuşağa aktarılması ve tehlikelere karşı ortak hareket edilmesi insanlaşmanın temel parçalarını oluşturdu. Bu nedenle komünal yaşam insanlık tarihinin kenarında duran kısa bir dönem değil, türümüzün en derin toplumsal hafızalarından biridir. Devletlerin, sınıfların, imparatorlukların ve farklı üretim biçimlerinin gelişmesi bu hafızayı dönüştürdü. Köylerde, mahallelerde, akrabalık ilişkilerinde, imecede, ortak üretimde, müşterek kullanım biçimlerinde, kadınların yaşamı yeniden üreten deneyimlerinde ve halk kültürlerinde bu büyük hafızanın izleri varlığını korudu.

Kapitalizm Yalnızca Ekonomiyi Değiştirmedi

Kapitalizm üretimin örgütlenmesini değiştirdiği kadar insanın kendisini algılama biçimini de değiştirdi. Üretici ile üretim aracını birbirinden ayırdı, geçimi piyasaya bağladı, emeği ücret ilişkisine taşıdı ve bireysel başarıyı toplumsal yaşamın merkezine yerleştirdi. Batı Avrupa kapitalist dönüşümün en erken ve en yoğun yaşandığı coğrafya olduğu için bu değişim burada çok daha derin kökler oluşturdu. Köylü topluluklarının çözülmesi, müşterek alanların özel mülkiyete geçirilmesi, sanayileşme, kentleşme ve ücretli emeğin yayılması toplumun ilişki biçimlerini yeniden şekillendirdi.

Modern Batı düşüncesinin önemli bir bölümü de bu tarihsel zeminin içinde gelişti. Birey giderek düşüncenin başlangıç noktası haline geldi. Mülkiyet sahibi özne, kendi çıkarlarını izleyen bağımsız insan ve toplumsal bağlardan ayrı düşünülen birey fikri kapitalist modernitenin güçlü kavramları arasına yerleşti. Batı felsefesi insanlığa özgürlük, eşitlik, bilimsel düşünce ve siyasal haklar konusunda büyük bir birikim kazandırırken aynı tarihsel süreç bireyi topluluk bağlarından daha bağımsız düşünmeye yöneltti.

Doğuda Yaşayan Kolektif Damar

Ortadoğu, Afrika ve Asyanın geniş bir bölümünde kapitalist ilişkiler daha farklı tarihsel ritimlerle gelişti. Kentleşme, piyasa ilişkileri, ücretli emek ve tüketim kültürü bu coğrafyaları güçlü biçimde etkiledi. Buna rağmen birçok bölgede akrabalık ağları, köy toplulukları, mahalle dayanışması, ortak üretim biçimleri, müşterek kullanım kültürü ve kolektif yaşam alışkanlıkları gündelik hayatın güçlü parçaları olarak yaşamaya devam etti.

Düğünün birlikte yapılması, cenazenin topluluk tarafından sahiplenilmesi, bakım emeğinin paylaşılması, yoksulluğun ortak dayanışmayla hafifletilmesi, üretimin imeceyle yürütülmesi ve toprağın toplulukla kurduğu bağ bu hafızanın yaşayan biçimleridir. Ortadoğunun birçok halkında misafirperverlik, paylaşma ve dayanışma yalnızca kültürel değerler olarak kalmaz. İnsanların gündelik hayatını örgütleyen ilişki biçimleri olarak da işlev görür. Afrikanın birçok topluluğunda insanın topluluk içindeki varlığı güçlü biçimde hissedilir. Asyanın geniş coğrafyalarında ortak üretim, aile dışına taşan dayanışma ve yerel topluluk ilişkileri hala önemli bir toplumsal zemin oluşturur.

Geçmişe Dönüş Değil Yeni Bir Sentez

Bu toplumsal hafıza geçmişin aynen yeniden kurulacağı anlamına gelmez. İnsanlığın geleceği eski topluluk biçimlerinin kopyalanmasıyla şekillenmeyecek. Komünal hafıza çağdaş bilim, kadın özgürlüğü, ekoloji, demokratik karar alma, yerel öz yönetim ve müşterek üretim biçimleriyle birleştiğinde yeni bir toplumsal düzenin maddi ve kültürel kaynağı haline gelebilir.

Köy topluluğunun dayanışması modern demokratik kurumlarla birleşebilir. Müşterek yaşam geleneği kadınların özgür ve eşit katılımıyla yeni bir anlam kazanabilir. Toprakla kurulan tarihsel bağ ekolojik bilinçle birleşebilir. Yerel toplulukların karar alma kültürü çağdaş demokratik öz yönetim biçimleriyle genişleyebilir. İnsanlığın uzun toplumsal hafızası böylece geçmişten geleceğe taşınan yaratıcı bir güç haline gelir.

Batının Mirası ile Doğunun Hafızası

Batının insanlık tarihine kattığı bilimsel, felsefi ve siyasal birikim büyük önem taşır. Aydınlanma, modern bilim, insan hakları, işçi hareketleri, feminist mücadeleler, Paris Komünü, konsey deneyimleri ve ekolojik hareketler insanlığın ortak mirasına güçlü katkılar sundu. Geleceğin toplumu bu birikimleri de içine alacaktır.

Doğunun tarihsel önemi başka bir yerde bulunur. Ortadoğu, Afrika ve Asyanın birçok bölgesinde topluluk fikri yalnızca teorik bir kavram olarak yaşamaz. Gündelik ilişkilerin içinde karşılığı vardır. İnsanlar hala paylaşır, birlikte üretir, birlikte yas tutar, birlikte kutlar ve hayatın yükünü birlikte taşır. Bu canlı toplumsal hafıza demokratik, ekolojik ve özgürlükçü bir programla birleştiğinde kapitalizmin ötesine uzanan güçlü bir toplumsal imkan yaratır.

Kapitalizmi Aşacak Güç

Kapitalizmin aşılması yalnızca ekonomik ilişkilerin dönüşmesi anlamına gelmez. İnsanların birbirleriyle kurduğu ilişkinin yeniden kurulmasını da içerir. Rekabetin yerine dayanışma, sınırsız birikimin yerine ortak yaşam, tüketimin yerine ihtiyaç, bireysel yalnızlığın yerine toplumsal bağ, doğaya hükmetmenin yerine doğayla uyumlu yaşam geçtiğinde yeni bir toplumsal düzenin temelleri oluşur.

Bu dönüşümün güçlü kaynaklarından biri insanlığın komünal hafızasıdır. Kapitalist bireyselleşmenin daha az derinleştiği toplumlarda bu hafıza daha görünür biçimde yaşamaktadır. Ortadoğu, Afrika ve Asya bu nedenle yalnızca geçmiş uygarlıkların coğrafyaları değildir. Geleceğin toplumsal arayışları için de büyük bir tarihsel birikim taşırlar.

Kapitalizmin ötesindeki dünya yalnızca fabrikalarda, parlamentolarda ya da üniversitelerde kurulmayacak. Köyün ortak sofrasında, mahallenin dayanışmasında, kadınların yaşamı yeniden kuran emeğinde, müşterek toprağın kullanımında, halkların kültürel hafızasında ve demokratik öz yönetim deneyimlerinde de kurulacaktır.

İnsanlık geleceğe yalnızca yeni bilgiler üreterek ilerlemeyecek. Kendi uzun tarihinin içinde taşıdığı en eski bilgiyi yeniden bilinç düzeyine çıkararak da ilerleyecek. İnsan insanla birlikte var olur. Toplum dayanışmayla güçlenir. Yaşam paylaşmayla çoğalır. Kapitalizmin ötesine uzanan en güçlü damar, insanlığın bu büyük toplumsal hafızasını çağımızın özgürlük, ekoloji ve demokrasi bilinciyle buluşturan coğrafyalarda gelişecektir.