Bölüm : 5 -Türker Kılıç ve Yeni Bilimin Açtığı Yol / Epigenetik, Çevre ve Komünal Yaşam

 

Bölüm : 5 -Türker Kılıç ve Yeni Bilimin Açtığı Yol

Epigenetik, Çevre ve Komünal Yaşam

Uzun yıllar boyunca insanın biyolojik özelliklerinin büyük ölçüde genler tarafından belirlendiği düşüncesi bilim dünyasında güçlü bir yer tuttu. Genler, canlılığın temel planını taşıyan ve yaşamın gelişimini yöneten merkez olarak ele alındı. Bu yaklaşım önemli bilimsel ilerlemeler sağladı. Fakat biyoloji geliştikçe canlılığın genlerden çok daha geniş bir ilişkiler ağı içinde kurulduğu anlaşıldı. Aynı genetik yapı farklı yaşam koşullarında farklı biçimlerde işleyebiliyor. Beslenme, stres, çevre kirliliği, bakım koşulları, uyku düzeni, hastalıklar, toplumsal ilişkiler ve yaşanılan çevre bedenin işleyişine katılıyor.

Epigenetik araştırmaları bu dönüşümün önemli alanlarından birini oluşturuyor. Epigenetik genlerin önemini ortadan kaldırmıyor. Genlerin nasıl çalıştığının, çevre, gelişim ve yaşam deneyimleriyle birlikte şekillendiğini gösteriyor. İnsan bedeni başlangıçta yazılmış değişmez bir programı uygulayan makine değildir. Yaşam boyunca çevresiyle ilişki kuran, bu ilişkilere yanıt veren ve sürekli yeniden düzenlenen canlı bir sistemdir.

Bu yaklaşım insanı yalnızca bireysel bir organizma olarak görmenin sınırlarını da açığa çıkarıyor. İnsan doğduğu andan itibaren başka insanlarla, diğer canlılarla, suyla, toprakla, gıdayla, mikroorganizmalarla, kültürle ve ortak yaşam biçimleriyle ilişki içindedir. İnsan yaşamı tek başına kurulmaz. Biyolojik yaşamın kendisi bile ilişkiler içinde gelişir.

Genler Kader Değildir

Genetik miras insanın biyolojik yaşamının temel parçalarından biridir. Göz renginden bazı hastalıklara yatkınlığa kadar birçok özellik genetik yapıyla ilişkilidir. Fakat bir genin varlığı onun her koşulda aynı biçimde çalışacağı anlamına gelmez. Genlerin işleyişi içinde bulunulan yaşam koşullarından etkilenir.

İnsan dünyaya belirli bir genetik mirasla gelir fakat bu miras yaşam boyunca çevreyle kurulan ilişkiler içinde işler. Çocuklukta yaşanan beslenme koşulları, uzun süreli stres, fiziksel çevre, çalışma biçimi, hava kirliliği ve bakım ilişkileri bedenin çalışma düzenine katılır.

Bireyi kendi içine kapanmış bağımsız bir varlık olarak düşünmek bu nedenle insan gerçekliğinin yalnızca bir bölümünü açıklar. İnsan yaşamının önemli kısmı başka insanların varlığıyla kurulur. Bebek tek başına yaşayamaz. Çocuk bakım, beslenme, korunma ve öğrenme ilişkileri içinde gelişir. Yetişkin insan da üretimden barınmaya, bilgiden kültüre kadar ortak yaşamın oluşturduğu imkanların içinde var olur.

Komünal yaşamın tarihsel gücü de bu ilişkisel zeminden doğmuştur. Ortak üretim, imece, ortak su kullanımı, hasat dayanışması, çocukların birlikte gözetilmesi, yaşlıların korunması, ortak yas ve ortak sevinç insan topluluklarının çok eski yaşam biçimleridir. Bunlar yalnızca kültürel alışkanlıklar değildir. İnsanın yaşamını başkalarıyla birlikte kurma biçimleridir.

Çevre Bedenin Dışında Değildir

İnsan ile çevre arasındaki ilişki çoğu zaman iki ayrı alanın karşılaşması gibi düşünülür. Bir tarafta insan organizması, diğer tarafta çevre vardır. Yeni biyoloji bu ayrımın eksik olduğunu gösteriyor. İnsan çevrenin içinde yaşayan bir varlıktır. Beslenme doğrudan çevreyle ilişkilidir. Solunum çevreyle sürekli madde alışverişidir. Bağışıklık sistemi yaşanılan çevredeki mikroorganizmalarla ilişki içinde gelişir. Beyin toplumsal ilişkiler, öğrenme, deneyim ve kültür içinde şekillenir.

Canlılık çevreden etkilenmenin ötesinde çevreyle birlikte kurulan bir süreçtir. Bir ağacın toprağı, suyu, mikroorganizmaları ve iklimiyle ilişkisi nasıl yaşamının ayrılmaz parçasıysa insanın yaşam koşulları da bedeninin ayrılmaz parçasıdır.

Komünal yaşam bu ilişkiselliği toplumsal düzeyde görünür hale getirir. İnsan yalnızca doğayla değil, diğer insanlarla da sürekli alışveriş içindedir. Besin ortak emekten gelir. Bilgi kuşaklar arasında aktarılır. Çocukların yetişmesi ortak kültürel hafızayla şekillenir. Hastalık dönemlerinde bakım, yaşlılık dönemlerinde dayanışma, üretimde işbirliği yaşamın sürekliliğini sağlar. İnsan yaşamı bireyin tek başına kurduğu bir yapı değildir. Yaşam ortaklaşmanın içinde büyür.

Yaşam Koşulları Biyolojik Yaşama Katılır

Epigenetik araştırmalarının sosyal bilimler açısından en önemli taraflarından biri yaşam koşullarının bedensel süreçlerden ayrı düşünülemeyeceğini göstermesidir.

Yoksulluk yalnızca gelir eksikliği değildir. Beslenmeyi, barınmayı, sağlık hizmetlerine ulaşmayı, çalışma koşullarını, uyku düzenini ve stres düzeyini belirler. Çevre kirliliği yalnızca ekolojik bir sorun değildir. Bedenin bütünlüğünü etkiler. Uzun çalışma saatleri yalnızca ekonomik bir ilişki değildir. Dinlenme düzenini, aile yaşamını ve toplumsal ilişkileri değiştirir. Toplumsal eşitsizlik bu nedenle yalnızca gelir tablolarında görünmez. Yaşam süresinde, çocuk gelişiminde, hastalık yükünde, bakım imkanlarında ve bedensel dayanıklılıkta da görünür hale gelir.

Komünal yaşam bu noktada yalnızca geçmişe ait romantik bir hatıra olarak ele alınamaz. Ortaklaşma, bakımın paylaşılması, dayanışma, kolektif üretim ve ortak yaşam alanlarının kurulması insanın yaşam koşullarını doğrudan değiştirir. Bir toplumun çocuklara, yaşlılara, hastalara, engellilere ve bakım ihtiyacı duyanlara nasıl yaklaştığı o toplumun yaşam örgütlenmesini gösterir.

Bireysel rekabetin ağır bastığı bir düzen ile dayanışmanın güçlü olduğu bir yaşam biçimi insan üzerinde aynı toplumsal koşulları yaratmaz. Epigenetik bu farkların bütün toplumsal sonuçlarını açıklamaz. Fakat yaşam koşullarının bedenin dışında kalmadığını göstermesi, toplumsal örgütlenmenin insan yaşamındaki ağırlığını daha görünür hale getirir.

İnsan Yaşamının İlk Yılları

Yaşamın ilk dönemleri bedenin çevresel koşullara karşı özellikle duyarlı olduğu dönemlerdir. Gebelik, çocukluk ve ergenlik yalnızca büyümenin gerçekleştiği dönemler değildir. Bedenin, beynin ve metabolizmanın yoğun biçimde şekillendiği süreçlerdir. Çocuğun içinde büyüdüğü ortam bu nedenle büyük önem taşır. Beslenme, bakım, güven duygusu, eğitim, çevresel koşullar ve aile ilişkileri gelişimin farklı boyutlarına katılır.

Bu durum sağlıklı gelişimin yalnızca bireysel aile sorumluluğu olarak ele alınamayacağını gösterir. Çocuğun yaşam koşulları toplumun ortak örgütlenmesiyle belirlenir. Kreşler, okul, sağlık hizmetleri, güvenli çevre, temiz gıda, oyun alanları ve toplumsal bakım ağları çocuğun yaşamına doğrudan katılır.

Komünal kültürün en güçlü yanlarından biri çocuk bakımını yalnızca anne ile sınırlamamasıdır. Tarih boyunca birçok toplulukta çocuklar geniş aile, komşuluk ve ortak yaşam ilişkileri içinde büyümüştür. Yaşam bilgisi tek bir kişiden değil, topluluğun bütünü içinden aktarılmıştır. Modern toplumda bakımın dar aile içine kapatılması özellikle kadınların üzerinde ağır bir yük oluşturdu. Çocuğun, yaşlının ve hastanın bakımının toplumsallaşması komünal yaşamın günümüzde yeniden düşünülmesi gereken temel boyutlarından biridir.

Türker Kılıç ve Bağlantısallık

Türker Kılıç'ın bağlantısallık yaklaşımı yaşamı tek tek parçaların toplamı olarak ele alan anlayışın ötesine geçiyor. Bu yaklaşımda önemli olan yalnızca parçaların ne olduğu değildir. Parçaların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğu da belirleyicidir. Epigenetik bu düşüncenin biyolojideki güçlü örneklerinden biridir. Gen vardır fakat gen tek başına çalışmaz. Hücre vardır fakat hücre bedenin geri kalanından ayrı değildir. Beyin vardır fakat beden, çevre ve toplumsal yaşamdan bağımsız değildir. Canlılık ilişkiler içinde oluşur.

Bu düşünce toplumsal yaşamı anlamak için de güçlü bir kavramsal alan açar. İnsan bireydir fakat birey ilişkisiz değildir. Dil başkalarıyla kurulan ilişkiden doğar. Kültür ortak hafızadan doğar. Üretim toplumsal işbirliğiyle gelişir. Bilgi kuşaklar boyunca birikir. İnsan türünün büyük başarıları tek tek bireylerin kapalı dünyasından değil, ortak birikimden ortaya çıkar.

Komünal yaşam bu bağlantısallığın toplumsal biçimlerinden biridir. Ortaklaşma bireyi silmez. Bireyin yaşayabileceği ilişki ağını oluşturur. Dayanışma özgünlüğü ortadan kaldırmaz. İnsanların birbirlerinin yaşam imkanlarını genişlettiği bir ortak zemin kurar.

Bütüncül Bilim Anlayışı

Bilim uzun süre doğayı parçalara ayırarak büyük ilerlemeler sağladı. Hücreler, genler, organlar, moleküller ve sinir hücreleri tek tek incelendi. Bu yöntem yaşamın birçok mekanizmasının anlaşılmasını sağladı. Yeni bilimsel gelişmeler bu parçaları yeniden ilişkilendirme ihtiyacını büyütüyor.

Genetik, epigenetik, nörobilim, ekoloji, evrimsel biyoloji, ağ bilimi ve karmaşıklık araştırmaları yaşamın çok katmanlı yapısını giderek daha görünür hale getiriyor. Bir düzeyde ortaya çıkan değişim başka düzeyleri etkiliyor. Çevresel değişim organizmayı etkiliyor. Organizmanın durumu davranışı etkiliyor. Davranış toplumsal ilişkileri değiştiriyor. Toplumsal örgütlenme yeniden çevresel koşulları belirliyor.

Bu bütüncül bakış komünal yaşamı anlamak için de önemlidir. Komünal yaşam yalnızca ekonomik paylaşım değildir. Ekoloji, bakım, üretim, kültür, dayanışma, bilgi, kadın özgürlüğü ve demokratik katılım aynı yaşam dokusunun farklı alanlarıdır. Ortak yaşam yalnızca mülkiyet ilişkilerinin değişmesiyle kurulmaz. İnsanların birbirleriyle, doğayla ve yaşamın yeniden üretimiyle kurduğu ilişkinin bütününde oluşur.

Komünal Hafıza ve İnsan Doğası

Modern toplum insanı çoğu zaman rekabet eden, kendi çıkarını önceleyen ve başkalarından bağımsız bir birey olarak tanımlar. İnsanlık tarihinin büyük bölümü ise ortaklaşma olmadan yaşamanın mümkün olmadığını gösterir. Avcı toplayıcı topluluklardan köy yaşamına kadar dayanışma, besinin paylaşılması, ortak savunma, çocuk bakımı ve bilgi aktarımı insan yaşamının temel parçaları oldu. İnsan toplulukları milyonlarca bireyin tek başına verdiği mücadeleyle değil, ilişkiler kurarak varlığını sürdürdü.

Komünal hafıza bu uzun tarihsel deneyimin kültürel izlerini taşır. İmece, ortak hasat, yayla kültürü, ortak çeşmeler, düğünler, yaslar, komşuluk ve dayanışma ağları bu hafızanın yakın dönem örnekleridir. Bu yaşam biçimlerini geçmişe ait değişmez modeller olarak ele almak yerine insanın ortaklaşma kapasitesinin tarihsel göstergeleri olarak görmek daha anlamlıdır. Komünal yaşam insanın biyolojisinden otomatik olarak çıkmaz. İnsan hem rekabet hem işbirliği kapasitesine sahiptir. Toplumsal örgütlenme hangi kapasitenin öne çıkarılıp güçleneceğini büyük ölçüde belirler.

Epigenetik de benzer biçimde insanı değişmez bir öz olarak düşünmeyi zorlaştırır. İnsan yaşadığı koşullara yanıt veren, öğrenen ve değişen bir canlıdır. Bu açıklık toplumsal yaşamın kurulma biçimine büyük önem kazandırır.

Sosyal Bilimlerin Önündeki Yeni Alan

Doğa bilimlerindeki gelişmeler sosyal bilimler için hazır siyasal modeller üretmez. Fakat insanın ne olduğuna ilişkin düşüncenin sınırlarını genişletir. İnsan ne yalnızca genlerinden ibarettir ne yalnızca kültürün ürünüdür. İnsan biyolojik, toplumsal, kültürel ve ekolojik ilişkilerin iç içe geçtiği bir varlıktır. Bu nedenle sosyal bilimlerin insan bedenini, evrimsel geçmişi, sinir sistemini, çevresel koşulları ve ekolojik bağımlılığı dikkate alması açıklama gücünü artırır.

Komünal yaşam da bu bütün içinde düşünülmelidir. Ortak yaşam yalnızca ideolojik bir tercih değildir. İnsanların birbirlerine bağımlı yaşadığı gerçeğinin toplumsal ifadesidir. Gıda üretiminden enerjiye, sağlıktan eğitime, bakım ilişkilerinden bilgi üretimine kadar yaşamın her alanı ortak emek üzerinde yükselir. Modern birey bağımsızmış gibi görünse de günlük yaşamının neredeyse tamamı tanımadığı milyonlarca insanın emeğine bağlıdır. Bu bağımlılık gizlendiğinde bireycilik doğal bir insan özelliği gibi görünür. İlişkiler görünür hale geldiğinde ortak yaşamın maddi zemini de görünür olur.

Genlerden İlişkilere, Bireyden Ortak Yaşama

Epigenetik biliminin açtığı düşünsel alan yaşamı yeniden düşünmeye çağırıyor. Genler önemlidir fakat tek başına açıklayıcı değildir. Çevre önemlidir fakat organizmanın dışında duran yabancı bir güç değildir. Canlı ile çevre sürekli ilişki içindedir. İnsan yaşamı da aynı ilişkisel bütünün parçasıdır.

Beslenme, emek, ekoloji, bakım, sağlık, barınma, kültür ve toplumsal ilişkiler birbirinden kopuk alanlar değildir. Aynı yaşam örgüsünün farklı boyutlarıdır. Türker Kılıç'ın bağlantısallık yaklaşımı bu bütünlüğü düşünmek için güçlü bir kavramsal alan açıyor. Yaşamı anlamanın yolu parçaları birbirinden ayırmak kadar onları yeniden birbirine bağlamaktan geçiyor.

Komünal yaşam da insanı bireyselliğinden koparan bir düzen değil, bireyin yaşamını kurduğu ilişkileri görünür hale getiren bir toplumsal biçim olarak yeniden düşünülebilir. Ortaklaşma, dayanışma, bakım, ekolojik denge ve demokratik katılım insan yaşamının farklı alanlarını aynı örgü içinde buluşturur. Yeni bilim insanı doğadan ayırmıyor. İnsanı doğanın, toplumun ve ilişkilerin içine yeniden yerleştiriyor. Komünal yaşam düşüncesi de insanı yalnızlığın içine kapatmıyor. İnsanı yaşamı birlikte kuran bir varlık olarak yeniden hatırlatıyor.