Medyascope’ta Nur Mehmet Güler Demokratik Entegrasyonu Türker Kılıç’ın Bağlantısallığıyla Buluşturuyor

 

Zeka Artık Sadece Beynin İçinde Değil

Yapay zeka insanı yeniden düşünmeye zorluyor

Yapay zekanın yaratacağı en büyük dönüşümlerden biri yalnızca üretimde, iletişimde ya da teknolojide yaşanmayacak. İnsan kendi zekasını nasıl tanımladığını da yeniden düşünmek zorunda kalacak. Yüzyıllar boyunca zeka büyük ölçüde bireyin beyninde bulunan bir kapasite olarak ele alındı. Oysa insan hiçbir zaman yalnız başına düşünen bir canlı olmadı. Dil sayesinde başkalarının deneyimini devraldı, yazıyla belleğini bedeninin dışına taşıdı, kitaplarla yüzyıllar önce yaşamış insanların düşüncelerine ulaştı, bilimsel kurumlarla bilgiyi kuşaklar arasında biriktirdi. İnsan zekası daha başlangıcından itibaren toplumsal bir ağın içinde gelişti. Yapay zeka bu gerçeği çok daha görünür hale getiriyor.

Bireysel zekadan ilişkisel zekaya

Bir insanın düşünme kapasitesi yalnızca beynindeki nöronların sayısıyla açıklanamaz. İçinde yaşadığı toplum, kullandığı dil, erişebildiği bilgi, kurduğu ilişkiler, eğitim kurumları, teknolojik araçlar ve doğayla geliştirdiği bağ düşünme biçimini doğrudan etkiler. Okuma yazma bilen bir insanın zihinsel kapasitesi yalnızca biyolojik beyninden oluşmaz. Kitaplıklar, bilgisayarlar, internet, bilimsel araştırmalar ve başka insanların biriktirdiği deneyimler de onun düşünme sisteminin parçaları haline gelir. Yapay zeka bu genişlemenin yeni aşamasıdır. İnsan belleğinin ve bilgi işleme kapasitesinin büyük bölümü artık biyolojik beynin dışında çalışan sistemlerle bütünleşmektedir. Böylece zeka, bireyin sahip olduğu bir özellik olmaktan çıkarak insanlar, bilgi ağları ve teknolojiler arasındaki ilişkinin niteliğiyle ölçülen toplumsal bir kapasiteye dönüşmektedir.

Bilgi büyürken toplum da büyümeli

İnsanlık bugün gezegenin iklim sistemlerini modelleyebiliyor, milyarlarca yıldızın hareketini hesaplayabiliyor, insan genomunu okuyabiliyor ve milyonlarca bilimsel çalışmayı saniyeler içinde tarayabilecek sistemler geliştirebiliyor. Bu bilgi kapasitesi insanlık tarihinde görülmemiş bir düzeye ulaştı. Önümüzdeki dönem bu kapasitenin toplumsal örgütlenmeyle buluştuğu ölçüde anlam kazanacak. Yapay zeka milyonlarca veriyi değerlendirebilir, farklı olasılıkları karşılaştırabilir ve insan zihninin tek başına göremeyeceği ilişkileri ortaya çıkarabilir. Toplum ise bu bilgiyi ortak akılla değerlendirebilir, etik ölçüler geliştirebilir ve uzun vadeli ihtiyaçlarla ilişkilendirebilir. Böyle bir birliktelik teknoloji ile demokrasi arasında yeni bir bağ kurabilir.

Yapay zeka bir toplumsal zeka altyapısına dönüşebilir

Yapay zekayı yalnızca insanın yaptığı işleri daha hızlı yapan bir makine olarak görmek dönüşümün büyüklüğünü küçültür. Daha önemli imkan, insanların birbirlerinden öğrenme kapasitesini genişletmesidir. Bir köyün tarımsal deneyimi başka bölgelerin bilimsel bilgisiyle buluşabilir. Yerel ekolojik gözlemler küresel iklim verileriyle karşılaştırılabilir. Bir mahallede yaşayan insanlar kendi ihtiyaçlarını, kaynaklarını ve sorunlarını ortak veriler üzerinden değerlendirebilir. Bilim insanlarının bilgisi yurttaşların deneyimiyle, kadınların gündelik yaşam bilgisi ekolojik verilerle, üreticilerin gözlemleri bilimsel modellerle ilişkilendirilebilir. Yapay zeka böyle kullanıldığında merkezi bir karar makinesinden çok, toplumsal bilginin dolaşımını hızlandıran ortak bir altyapıya dönüşebilir.

Bu imkan demokrasi anlayışını da değiştirebilir. Temsili kurumların yanında sürekli bilgi üreten, tartışan, öğrenen ve karar süreçlerine katılan topluluklar gelişebilir. İnsanların yalnızca birkaç yılda bir tercih bildirdiği siyasal düzenlerden, gündelik hayatın yönetimine sürekli katıldığı daha canlı demokratik yapılara doğru ilerlemek mümkün hale gelir. Teknoloji bu yapının yerine geçmez. İnsanların birbirleriyle kurduğu ilişkinin bilgi kapasitesini büyütür. Böylece yapay zeka ile demokratik toplum arasındaki ilişki yalnızca teknolojik değil, aynı zamanda toplumsal bir dönüşüm alanı haline gelir.

Geleceğin zekası ortaklaşa kurulacak

Evrim bize yaşamın en güçlü özelliklerinden birinin ilişki kurma kapasitesi olduğunu gösteriyor. Bir hücre tek başına sınırlı bir yaşam sürdürebilirken milyarlarca hücrenin örgütlenmesi karmaşık canlıları ortaya çıkardı. İnsan toplulukları da dili, kültürü ve ortak belleği geliştirerek bireysel kapasitenin çok ötesine geçti. Yapay zeka bu uzun evrimsel sürecin biyolojik olmayan yeni bir bilgi katmanı olarak düşünülebilir. İnsan zekasını değersizleştiren değil, insanlığın ortak düşünme kapasitesini genişletebilecek bir araçtır.

Geleceğin belirleyici ayrımı insan ile makine arasında kurulmayacak. Daha güçlü ayrım, bilgiyi birkaç merkezde yoğunlaştıran toplumlarla bilgiyi ortaklaştırarak kolektif zekaya dönüştüren toplumlar arasında ortaya çıkacak. Yapay zekanın tarihsel önemi de burada belirginleşiyor. İnsanlığın elinde ilk kez gezegen ölçeğinde bilgi üretebilen, bilgiyi birbirine bağlayabilen ve geniş toplulukların kullanımına açabilen araçlar bulunuyor. Bu kapasitenin demokratik, ekolojik ve komünal yaşam biçimleriyle birleşmesi, insanın yalnızca daha fazla bilen değil, birlikte daha iyi düşünebilen bir türe doğru gelişmesinin önünü açabilir.