Kürtlerden Amazon'a Komünal Hafızanın Direnci

 

Tarih Tek Yöne Akmıyor Kürtlerden Amazon'a Komünal Hafızanın Direnci

Komünal Hafızayı Tarihin İçinden Okumak

Ortadoğu toplumlarında, özellikle Kürt toplumunda komünal hafızanın neden daha görünür olduğu sorusu yalnızca kültürel özelliklerle açıklanamaz. Bu hafıza, uzun tarihsel sürekliliklerin, devletleşme biçimlerinin, kırsal yaşamın, akrabalık ilişkilerinin, sözlü kültürün, kolektif dayanışmanın ve merkezi iktidarla kurulan özgün ilişkinin iç içe geçmesiyle oluşmuştur.

 Kürt toplumunda bugün hala görülebilen güçlü dayanışma ağları, ortak yas ve kutlama biçimleri, dengbejlik, mahalle ve köy ilişkileri, akrabalık örgütlenmeleri ve son yıllarda yeniden siyasal biçim kazanan komün ve meclis arayışları bu tarihsel sürekliliğin farklı yüzleridir. 

Burada asıl mesele geçmişi romantikleştirmek değil, modernleşmenin her yerde aynı biçimde işlemediğini görmek ve bazı toplumsal ilişkilerin neden belirli coğrafyalarda daha dirençli biçimde yaşayabildiğini anlamaktır. İnsanlık tarihinin çok büyük bölümü merkezi devletlerin, ücretli emeğin, modern piyasanın ve bugünkü anlamıyla özel mülkiyetin dışında yaşandı. 

İnsanların hayatta kalması ortak üretime, paylaşmaya, çocuk bakımına, bilgi aktarımına, karşılıklı yardıma ve çevresel risklere birlikte cevap verme kapasitesine bağlıydı. Bu nedenle komünal yaşam insanlık tarihinin istisnası değil, çok uzun dönem boyunca temel toplumsal örgütlenme biçimlerinden biri oldu. Devletli uygarlıkların gelişmesiyle birlikte bu ilişkiler bütünüyle ortadan kalkmadı. Dönüştü, parçalandı, hiyerarşikleşti ve bazen başka toplumsal biçimlerin içinde yaşamaya devam etti.

Dünyanın Farklı Yerlerinde Aynı Hafızanın İzleri

Bugün dünyaya baktığımızda bunun yalnızca Kürt toplumuna özgü olmadığını görüyoruz. Endonezya'da adat olarak tanımlanan yerli ve geleneksel topluluklar hala kolektif toprak haklarını, ortak kullanım biçimlerini ve topluluk temelli karar mekanizmalarını savunuyor. 

Amazon havzasında birçok yerli halk, modern devletlerin ve küresel piyasanın baskısı altında yaşarken kolektif arazi yönetimini, ortak karar alma geleneklerini ve doğayla karşılıklı bağımlılığı esas alan yaşam biçimlerini sürdürüyor. 

Amerika Birleşik Devletleri sınırları içinde yaşayan çok sayıda yerli ulus ve kabile de modern hukuk, eğitim, teknoloji ve piyasa ilişkileriyle iç içe yaşarken kendi öz yönetim geleneklerini, kolektif hafızalarını ve topluluk temelli kurumlarını korumaya çalışıyor. 

Bu örnekler bize çok önemli bir şey söylüyor. Tarih eski olanın yeni olan tarafından bütünüyle silindiği tek yönlü bir süreç değildir. Aynı tarihsel zamanda kapitalist piyasa, modern devlet, dijital teknoloji, kolektif toprak ilişkileri, sözlü hafıza ve yerel öz yönetim yan yana bulunabilir. 

Endonezya'daki bir yerli topluluk akıllı telefon kullanırken kolektif arazi hakkını savunabilir. Amazon'daki bir yerli halk uydu iletişiminden yararlanırken ormanını ortak kararlarla yönetebilir. 

Amerika'daki bir kabile modern hukukla kendi topluluk egemenliğini birlikte sürdürebilir. Kürt toplumunda dengbejlik dijital ortamda yeniden üretilebilir. Bu durumda eski ile yeni arasına kalın bir çizgi çekmek giderek anlamsızlaşır.

Doğrusal Tarih Yanılgısı

Doğrusal tarih anlayışı bize toplumların aynı yolun farklı aşamalarında bulunduğunu söyler. Avcı toplayıcı toplumdan tarım toplumuna, köyden kente, yerel topluluktan merkezi devlete, ortak kullanımdan özel mülkiyete, sözlü kültürden yazılı kültüre ve sonunda modern kapitalist topluma doğru tek bir çizgi varsayılır. Bu çizgi kısa sürede gelişmişlik hiyerarşisine dönüşür. Kent köyden ileri, devlet yerel örgütlenmeden ileri, yazılı kültür sözlü kültürden ileri, piyasa ekonomisi karşılıklılık ilişkilerinden ileri kabul edilir.

Böylece farklı toplumsal biçimler kendi tarihsel bağlamları içinde anlaşılmak yerine aynı merdivenin farklı basamaklarına yerleştirilir. Avrupa bu merdivenin üst tarafına, dünyanın geri kalanı ise geçmişe yakın basamaklara yerleştirilir. 

Oysa bugünkü toplumsal gerçeklik bu şemayı sürekli bozar. Endonezya, Amazon, Kuzey Amerika ve Kürdistan bize aynı şeyi gösterir. Bir toplum başka bir toplumun geçmişi değildir. Endonezya'daki adat topluluğu Avrupa'nın bin yıl önceki hali değildir. Amazon'daki yerli halk Brezilya'nın geçmişi değildir. Kürt köyü Paris'in gecikmiş biçimi değildir. Her biri kendi tarihsel ilişkileri içinde bugünün parçasıdır.

İndirgemeciliğin Sosyal Bilimlere Yansıması

Sosyal bilimlerdeki indirgemecilik bu doğrusal tarih anlayışını daha da güçlendirdi. Toplumsal gerçeklik kimi zaman ekonomi, kimi zaman sınıf, kimi zaman teknoloji, kimi zaman coğrafya veya devlet üzerinden açıklanmaya çalışıldı. 

Bu unsurların her biri önemlidir, fakat herhangi biri bütün toplumsal hayatın tek anahtarı haline getirildiğinde gerçekliğin karmaşıklığı kaybolur. Ekonomi kültürü etkiler ama kültür de ekonomik davranışları etkiler. Coğrafya toplumsal örgütlenmeyi sınırlar ama insanlar da çevrelerini dönüştürür. Teknoloji toplumsal ilişkileri değiştirir ama teknolojinin ne için kullanılacağını siyasal ve kültürel ilişkiler belirler. Sınıf toplumu böler fakat cinsiyet, kimlik, ekoloji, dil ve hafıza sınıf ilişkilerinin yaşanma biçimini değiştirir. 

İnsan toplumu tek nedenli bir yapı değildir. Çok sayıda ilişkinin aynı anda etkileştiği karmaşık bir sistemdir. Bu nedenle toplumsal tarih de önceden belirlenmiş bir yol haritası izlemez. Koşullar bazı olasılıkları güçlendirir, bazılarını zayıflatır, fakat sonucu otomatik olarak belirlemez.

Kürt Toplumunun Tarihsel Özgünlüğü

Kürt toplumunu da bu çok çizgili tarih anlayışıyla okumak gerekir. Kürdistan'ın geniş dağlık coğrafyası, merkezi devletlerin tarih boyunca bölgeye eşitsiz ve kesintili biçimde nüfuz etmesi, kırsal üretimin uzun süre varlığını koruması, yerel toplumsal ilişkilerin güçlü kalması ve modern ulus-devletlerin Kürt toplumuyla çoğu zaman çatışmalı ilişki kurması, toplumsal öz örgütlenme kapasitesinin tamamen çözülmesini geciktirmiştir. 

Kürt toplumunda komünal hafızanın önemli taşıyıcılarından biri de sözlü kültürdür. Dengbej yalnızca türkü söyleyen kişi değildir. Aşkları, savaşları, göçleri, katliamları, kaybedilmiş köyleri, aile hikayelerini ve toplumsal çatışmaları kuşaktan kuşağa taşıyan canlı bir hafızadır. Yazılı tarih çoğu zaman devletin arşiviyken sözlü tarih toplumun hafızasıdır. 

Benzer hafıza biçimlerine Endonezya, Amazon ve Amerika'nın yerli toplumlarında da rastlanır. Toplum tarihini yalnızca kitaplarda değil, şarkılarda, ritüellerde, ortak toprak kullanımında, birlikte çalışma biçimlerinde ve günlük hayatın tekrar eden ilişkilerinde taşır.

Komünal Hafıza ile Geleneği Ayırmak

Burada komünal hafıza ile geleneği birbirinden ayırmak gerekir. Tarih boyunca varlığını sürdüren her kolektif ilişki özgürlükçü değildir. Aşiret dayanışma sağlayabilir ama hiyerarşi de üretebilir. Aile bakım sağlayabilir ama kadın üzerinde ağır denetim kurabilir. Topluluk ortak üretim yapabilir ama yaş, soy veya cinsiyet eşitsizliklerini sürdürebilir. 

Bu nedenle geçmişteki her kolektif yapıyı demokratik komünalite olarak görmek mümkün değildir. Kürt toplumunda aşiret, ağa, namus ve erkek egemenliği gibi yapılar komünal dayanışmayla aynı anda var olabilir.

 Aynı durum Endonezya'daki adat topluluklarında veya Amazon'daki bazı yerli yapılarda da görülebilir. Tarihin çok çizgili olması geçmişi masumlaştırmaz. Tam tersine geçmişin içindeki özgürleştirici ve baskıcı eğilimleri birbirinden ayırmayı gerektirir.

 Komünal hafızayı savunmak, geleneği olduğu gibi korumak anlamına gelmez. Asıl mesele dayanışma, ortak karar, bakım, kolektif üretim ve toplumsal sorumluluk gibi ilişkileri kadın özgürlüğü, ekoloji, eşitlik ve doğrudan demokrasi temelinde yeniden kurmaktır.

Evrimden Çıkan Yöntemsel Ders

Doğrusal ilerleme fikrine karşı en güçlü yöntemsel uyarılardan biri evrimsel biyolojiden gelir. Evrim belirlenmiş bir hedefe doğru ilerlemez. İnsan evrimin amacı değildir. Canlı türleri aşağıdan yukarıya sıralanmış bir merdivenin basamakları değildir. Evrim dallanır, bazı soylar yok olur, bazıları milyonlarca yıl boyunca büyük değişimler göstermeden varlığını sürdürür, bazıları yeni çevresel koşullarda farklı yönlere evrilir.

 Toplumsal tarih biyolojik evrim değildir, fakat buradan güçlü bir yöntemsel ders çıkarılabilir. Farklılık geri kalmışlık değildir. Çeşitlilik aynı yolun farklı aşamalarında bulunmak anlamına gelmez. İnsan topluluklarının da tek bir örgütlenme biçimine doğru ilerlemek zorunda olduğunu düşünmek için bilimsel bir zorunluluk yoktur. 

Bugün aynı anda ulus-devlet, kent meclisi, aşiret, kooperatif, şirket, komün, aile, sendika, dijital ağ ve yerli öz yönetim biçimleri var olabilir. Tarih homojenleşmekten çok sürekli olarak yeni bileşimler üretir.

Demokratik Modernite ve İkinci Tarih

Abdullah Öcalan'ın demokratik modernite yaklaşımının güçlü yanlarından biri, devletli uygarlığın tarihini toplumun bütün tarihi olarak görmemesidir. Devletin, hanedanların, savaşların, fetihlerin ve sermayenin tarihinin altında başka bir toplumsal süreklilik bulunduğunu söyler. Komün, köy, yerel ekonomi, ahlaki dayanışma, kadınların toplumsal bilgisi, toplulukların kendi kendini yönetme kapasitesi ve devlet dışı örgütlenmeler bu ikinci hattın parçalarıdır. 

Bu açıdan Endonezya'daki adat toplulukları, Amazon'daki yerli öz yönetimler, Kuzey Amerika'daki kabile egemenlikleri ve Kürt toplumundaki komünal hafıza geçmişten bugüne değişmeden taşınmış saf biçimler değildir. Fakat devletli ve kapitalist modernitenin bütün toplumsal ilişkileri yok edemediğini gösteren canlı örneklerdir. Demokratik modernite bu nedenle kapitalist moderniteden sonra gelecek yeni bir tarih basamağı olarak değil, onunla aynı tarihsel zamanda çatışan başka toplumsal ilişkilerin örgütlenmesi olarak düşünülebilir.

Modernlik Tek Biçimli Değildir

Belki de tarihin en büyük yanılsamalarından biri eski ile yeniyi birbirinin düşmanı olarak görmektir. Oysa insanlar modern bilimin ve teknolojinin kazanımlarından yararlanırken komünal ilişkileri de yeniden kurabilir. Dijital ağlar yerel meclisleri ortadan kaldırmak zorunda değildir. Modern sağlık sistemi topluluk bakımını gereksiz kılmaz. Kentleşme komşuluk dayanışmasını zorunlu olarak yok etmez. Bilimsel bilgi yerli ekolojik bilgiyi değersizleştirmek zorunda değildir. Sorun modernlik değil, modernliğin tek biçimli olduğu varsayımıdır. 

Kapitalist modernite kendisini insanlığın ulaşabileceği tek gelişmiş toplum biçimi olarak sunduğu ölçüde diğer toplumsal olanakları geçmişe ait, ilkel veya geri saymıştır.

Komün Geçmişin Değil Geleceğin Sorunudur

Kürt toplumundaki komünal hafıza tam da bu nedenle yalnızca Kürtlerle ilgili değildir. İnsanlığın geleceğine dair daha geniş bir sorunun parçasıdır. 

Bugün ekonomik büyüme artarken eşitsizlik sürüyor, teknoloji gelişirken demokrasi kendiliğinden güçlenmiyor, üretim kapasitesi büyürken ekolojik kriz derinleşiyor, kentler genişlerken yalnızlık ve toplumsal parçalanma artıyor. 

Böyle bir dünyada komün fikri geçmişe dönüş çağrısı olmaktan çıkar ve geleceğin toplumsal örgütlenme sorunlarından biri haline gelir. Komün, insanların yaşadığı yerde karar süreçlerine doğrudan katıldığı, bakımın, ekolojinin, üretimin ve ortak ihtiyaçların birlikte örgütlendiği bir alan olabilir. Daha geniş konfederal yapılarla birleştiğinde küçük topluluğun içine kapanmadan demokratik bir ağ oluşturabilir.

Tarih Bir Merdiven Değildir

Tarih bir merdiven değildir. Bir ağaç gibi dallanır, bir nehir deltası gibi farklı kollara ayrılır, bazen bir kol kurur, başka bir kol yeniden güçlenir. Bugün Endonezya'daki adat toplulukları, Amazon'daki yerli halklar, Amerika'daki kabileler ve Kürt toplumundaki komünal hafıza bize tam da bunu gösteriyor. Kapitalizm insanlığın kaçınılmaz son durağı değildir. Ulus-devlet siyasetin nihai biçimi değildir. Bireycilik insan doğasının tamamı değildir. Komün de geride bırakılmış bir geçmiş değildir. 

Modern bilimin ve teknolojinin kazanımlarını korurken, yüz binlerce yıllık ortak yaşam kapasitesini daha özgür, daha eşitlikçi, kadın özgürlükçü ve ekolojik bir temelde yeniden kurabilir miyiz? Kürt toplumunun komünal hafızası bu soruya hazır bir cevap vermez. Ama tarihin tek yolu olmadığını hatırlatır. Endonezya'daki yerli topluluklar, Amazon halkları ve Amerika'nın yerli ulusları da aynı şeyi hatırlatır. Tarih tek yöne akmıyor.