Sol Kentliye Dayanışmayı Anlatırken Köydeki Dayanışmayı Neden Küçümsedi?

Modernleşmenin Gölgesinde Köylülük ve Sol

Sol düşüncenin köylülükle ilişkisi tarih boyunca huzursuz ve çelişkili oldu. Köylü çoğu zaman dayanışmacı olmasına rağmen muhafazakar, sömürülen olmasına rağmen küçük mülkiyetçi, güçlüye boyun eğmeye yatkın ama toprağına dokunulduğunda son derece dirençli bir toplumsal kesim olarak görüldü. Bu nedenle sosyalist düşüncenin önemli bir bölümü köylülüğü tarihsel dönüşümün asli öznesi olmaktan çok, işçi sınıfının yanında kazanılması gereken kararsız bir toplumsal tabaka olarak değerlendirdi. Fakat burada sorun yalnız köylünün nasıl davrandığında değildi. Daha temel sorun, solun köylülüğe hangi teorik gözlükle baktığıydı. Modern sosyalizm sanayi kapitalizminin merkezlerinde doğdu. Fabrika, kent, ücretli emek ve büyük ölçekli üretim yalnız kapitalizmin gelişme biçimleri olarak değil, insanlığın ilerlediği tarihsel yönün işaretleri olarak da algılandı. Böyle olunca köy geçmişe ait bir dünya, köylü ise sanayileşme ilerledikçe ortadan kalkması beklenen bir toplumsal kategori olarak görüldü. Sol kapitalizmi eleştirirken, kapitalizmin kurduğu ilerleme fikrinin bazı varsayımlarını farkında olmadan devraldı. Köylülüğe ilişkin temel yanılgı da burada başladı.

Sanayi toplumu ilerlemenin tek ölçüsü haline gelince

Sanayi toplumunun ortaya çıkışı büyük bir tarihsel dönüşümdü. Milyonlarca insan üretim araçlarından koparak kentlere taşındı, fabrikalarda yoğunlaştı ve ücretli emeğe bağımlı hale geldi. Bu tablo işçi sınıfını görünür, örgütlenebilir ve ortak çıkarları açık biçimde tanımlanabilir bir siyasal güç haline getiriyordu. Köylü ise başka bir dünyada yaşıyor görünüyordu. Kendi küçük toprağında üretim yapıyor, ailesinin emeğini kullanıyor, bazen ürününü pazarda satıyor, bazen kendi tüketimi için üretiyor, geleneksel ilişkileri sürdürüyor ve birbirinden uzak köylerde yaşıyordu. Fabrikadaki işçinin karşısında patron açıkça görülebiliyordu. Köylünün karşısındaki ilişkiler ise çok daha karmaşıktı. Devlet, tüccar, tefeci, toprak sahibi, piyasa, vergi sistemi, miras düzeni ve doğa koşulları aynı anda onun yaşamını belirliyordu. Sol teori, sermaye ile ücretli emek arasındaki açık karşıtlığı çözümlemede son derece güçlüydü ama köylülüğün bu çok katmanlı dünyasını açıklamakta aynı başarıyı her zaman gösteremedi. Böylece köylü, özgün tarihsel ilişkilerin ürünü olarak değil, çoğu zaman zihinsel olarak geri kalmış bir insan tipi gibi değerlendirildi.

Kapitalizmi eleştiren sol, onun ilerleme fikrinden tam kopamadı

Buradaki esas çelişki şuydu. Sol kapitalizmin sömürüsünü eleştiriyordu ama modernleşmenin doğrusal ilerleme anlayışını yeterince sorgulamıyordu. Köyden kente geçiş, küçük üretimden büyük üretime geçiş, gelenekten modernliğe geçiş ve yerel yaşam biçimlerinin çözülmesi çoğu zaman tarihin doğal ve kaçınılmaz yönü olarak kabul edildi. Böyle bir tarih anlayışında köy geride, kent ilerideydi. Küçük üretim geri, sanayi üretimi ileriydi. Yerel ilişkiler eski, merkezi örgütlenmeler yeniydi. Oysa tarih bu kadar düz bir çizgi değildir. İnsanlık teknolojik olarak ilerlerken toplumsal ilişkilerini zayıflatabilir, üretkenliği artırırken doğayla bağını koparabilir, kentleri büyütürken dayanışmayı küçültebilir. Yeni olan her zaman özgürleştirici değildir. Büyük olan her zaman daha gelişmiş değildir. Merkezi olan her zaman daha demokratik değildir.

Solun en büyük paradoksu: Kentliye öğrettiğini köyde görememek

Belki de solun köylülük karşısındaki en çarpıcı kör noktası burada ortaya çıktı. Kapitalizm kenti büyüttükçe insanları birbirinden koparıyor, üretimi toplumsallaştırırken yaşamı bireyselleştiriyor, komşuluğun yerini anonimliği, karşılıklılığın yerini piyasa ilişkilerini geçiriyordu. Sol ise tam da bu kent insanına dayanışmayı, kolektif yaşamı, ortak üretimi ve ortak mücadeleyi anlatmaya çalışıyordu. Fakat aynı sol, köyde hala yaşayan imeceyi, ortak mera kullanımını, su paylaşımını, tohum değişimini, ortak hasadı, düğün ve cenazelerde kolektif seferberliği çoğu zaman folklorik kalıntılar olarak gördü. Oysa bunlar sadece nostaljik gelenekler değildi. İnsan topluluklarının çok daha eski ortaklaşmacı yaşam biçimlerinden taşınmış toplumsal pratiklerdi. Elbette bugünkü köyü doğrudan geçmişin komünal toplumunun devamı saymak yanlış olur. Köy yaşamı binlerce yıllık devlet, mülkiyet, din ve ataerkillik tarafından derinden dönüştürüldü. Fakat bu dönüşüm eski dayanışma biçimlerini bütünüyle ortadan kaldırmadı. Sol, kapitalizmin bireycileştirdiği kent insanına kolektivizmi öğretmeye çalışırken, köyde yaşayan bazı kolektif pratiklerin teorik değerini yeterince göremedi.

Küçük mülkiyet ile büyük mülkiyeti aynı kefeye koymak

Köylülüğün yanlış okunmasının temel nedenlerinden biri de küçük mülkiyet meselesiydi. Sosyalist düşünce açısından üretim araçlarının özel mülkiyeti sınıflı toplumun temel sorunlarından biridir. Fakat birkaç dönüm toprağıyla ailesini geçindiren köylünün mülkiyet ilişkisi ile binlerce dönümlük araziyi başkalarının emeği üzerinden işleten büyük toprak sahibinin mülkiyet ilişkisi aynı değildir. Küçük köylünün toprağı çoğu zaman sermaye biriktirme aracından önce yaşam güvencesidir. Evdir, yiyecektir, aile tarihidir, geleceğe bırakılacak mirastır, kötü zamanda tutunulacak son dayanaktır. Teori bu farkı yeterince gözetmediğinde köylü sosyalist söylemi kendi gerçekliği üzerinden başka türlü duydu. Teorisyen “özel mülkiyet ilişkilerinin aşılması” derken köylü “elimde kalan son güvence de alınacak” diye anlayabiliyordu. Bu tepkiyi yalnız bilinç eksikliğiyle açıklamak, teorinin gerçek yaşama nüfuz edemediğini gizler.

Muhafazakarlığın altında çoğu zaman güvenlik kaygısı vardı

Köylülüğün muhafazakarlığı da çoğu zaman zihinsel gerilik olarak okundu. Oysa yüzyıllar boyunca kırsal yaşamın en temel özelliklerinden biri belirsizlikti. Kuraklık, sel, hayvan hastalıkları, ürün kaybı, savaş, vergi, borç ve hastalık bir ailenin bütün yaşamını kısa sürede altüst edebilirdi. Sosyal güvenlik sistemlerinin olmadığı koşullarda denenmiş yöntemlere bağlı kalmak yalnız kültürel tutuculuk değildi, hayatta kalma stratejisiydi. Bir üretim biçimini değiştirmek ya da yeni bir yöntemi denemek başarısız olduğunda bunun bedeli teorik bir yanlış değil açlık olabilirdi. Bu nedenle gelenek aynı zamanda güvenlik mekanizmasıydı. Sol bu davranışı maddi kökenlerinden koparıp “geri bilinç” olarak nitelediğinde, davranışı açıklamak yerine yargılıyordu.

Köy ne saf dayanışmadır ne saf gericilik

Kırsal yaşamın komünal yönlerini görmek, köyü romantikleştirmek anlamına gelmez. İmece vardır ama ataerkillik de vardır. Dayanışma vardır ama topluluk baskısı da vardır. Komşuluk güçlüdür ama yabancıya karşı kuşku da güçlü olabilir. Ortak mera vardır ama miras ve sınır kavgası da vardır. Köy toplumu ne saf komünal geçmişin kalıntısıdır ne de yalnızca gericiliğin mekanıdır. Farklı tarihsel dönemlerin üst üste bindiği karmaşık bir toplumsal yapıdır. Çok eski karşılıklılık ve dayanışma biçimlerinin üzerine devlet, özel mülkiyet, dinsel otorite, ataerkillik, piyasa ve modern kapitalizm katman katman eklenmiştir. Bu yüzden köylü hem paylaşabilir hem saklayabilir, hem güçlüye boyun eğebilir hem toprağı için direnebilir, hem ortaklaşmacı hem küçük mülkiyetçi olabilir. Bunlar tutarsız karakter özellikleri değil, farklı tarihsel ilişkilerin aynı toplumsal yapıda bir arada bulunmasının sonucudur.

“Köylü kurnazlığı” denilen şey aslında neydi?

Köylüye yönelik sınıfsal önyargılardan biri de “kurnaz köylü” imgesidir. Yazılı hukukun, kurumsal güvenin ve sosyal güvencelerin sınırlı olduğu bir dünyada insanlar ilişkiler üzerinden güvenlik üretir. Kiminle nasıl konuşacağını bilmek, gücün nerede olduğunu sezmek, niyetini hemen açığa vurmamak, pazarlığı uzatmak, zamanı kollamak ve doğrudan çatışma yerine dolaylı yollar kullanmak önemli sosyal beceriler haline gelir. Kentli orta sınıf aynı becerileri iş dünyasında kullandığında buna strateji, diplomasi ya da müzakere yeteneği denir. Köylü yaptığında kurnazlık olarak küçümsenir. Bu dil köylünün davranışından çok, ona yukarıdan bakan sınıfsal zihniyeti açığa çıkarır.

Güçlü karşısında boyun eğmek her zaman onaylamak değildir

Köylünün devlet veya yerel güç karşısındaki tutumu da benzer biçimde yanlış okunmuştur. Yüzyıllar boyunca devletin köyle ilişkisi çoğu zaman vergi, askerlik, ceza ve idari otorite üzerinden kuruldu. Köylünün devlet kararlarını değiştirme kapasitesi son derece sınırlıydı. Böyle koşullarda doğrudan çatışmadan kaçınmak, güçlü karşısında sessiz kalmak ya da görünürde uyum göstermek çoğu zaman hayatta kalma stratejisiydi. Fakat aynı köylü, devletin veya sermayenin müdahalesi doğrudan suyuna, toprağına, ormanına ya da yaşam alanına yöneldiğinde son derece sert direnebilir. Bugünkü maden, HES, taş ocağı, orman ve su mücadelelerinde bunun örneklerini görmek mümkündür. Burada bir çelişki yoktur. Güç karşısında sessizlik ile yaşam alanını savunmak aynı toplumsal davranış repertuvarının farklı koşullardaki biçimleridir.

Köylünün siyasal davranışı yalnız sağ-sol ekseninde okunamaz

Köylü çoğu zaman soyut ideolojik programlardan önce yaşamın sürekliliğine bakar. Toprağı kalacak mı, suyu akacak mı, ürünü para edecek mi, çocuğu geçinebilecek mi, borcunu ödeyebilecek mi, köyü dağılacak mı? Bunlar onun siyasal davranışında belirleyicidir. Solun yaptığı önemli hatalardan biri, bu somut yaşam dünyasını yalnız ekonomik çıkara indirgemek oldu. Oysa insan yalnız gelir ve ücret üzerinden yaşamaz. Aidiyet, güvenlik, toplumsal bağ, mekan, hafıza ve kültür de siyasal davranışı şekillendirir. Köylüyü anlamak için yalnız ne kazandığına değil, neyi kaybetmekten korktuğuna da bakmak gerekir.

Tarih yalnız fabrikalardan akmadı

20. yüzyılın büyük devrimci deneyimleri klasik Avrupa merkezli varsayımların sınırlarını gösterdi. Rusya, Çin, Vietnam ve Latin Amerika'nın farklı deneyimlerinde köylülük büyük siyasal dönüşümlerin taşıyıcılarından biri haline gelebildi. Bu örnekler birbirinin aynısı değildi ama ortak bir gerçeği ortaya koydu. Tarih yalnız sanayi proletaryasının yoğunlaştığı büyük kentlerden akmıyordu. Toprak sorunları, sömürgecilik, kırsal yoksulluk ve yaşam alanlarının savunulması da radikal siyasal dinamikler üretebiliyordu. Buna rağmen ilerlemeyi kentleşme, sanayileşme ve kırsal nüfusun azalmasıyla özdeşleştiren anlayış bütünüyle ortadan kalkmadı.

Ekolojik kriz eski soruyu yeniden önümüze getiriyor

Bugün mesele artık yalnız köylülüğün siyasal rolü değildir. İnsanlığın toprakla, suyla, gıda üretimiyle ve diğer canlılarla nasıl ilişki kuracağı temel bir uygarlık sorununa dönüşmüş durumda. Endüstriyel tarım toprağı üretim girdisi, tohumu ticari mal, hayvanı üretim ünitesi, köylüyü ise verimsiz bir küçük üretici olarak gördüğünde yalnız sınıfsal değil ekolojik bir yıkım da ortaya çıkıyor. Küçük üreticinin bütün ilişkilerini idealize etmek doğru değildir. Fakat kırsal toplulukların toprak, su, mevsim, tohum ve yerel ekosistem hakkında kuşaklar boyunca biriktirdiği bilgiyi de “geri üretim biçimi” diye küçümsemek artık mümkün değildir. Ekolojik kriz, modernleşme adına geride bıraktığımızı sandığımız bazı bilgilerin ve ilişki biçimlerinin aslında geleceğin önemli kaynakları olabileceğini gösteriyor.

Solun asıl sorusu şimdi başlıyor

Bu nedenle mesele köylülüğü kutsamak ya da köye geri dönmek değildir. Asıl mesele, kırsal yaşamın hangi unsurlarının tahakküm ürettiğini, hangilerinin demokratik, ekolojik ve komünal bir geleceğin hammaddesini taşıdığını ayırt edebilmektir. Ataerkillik korunacak bir gelenek değildir. Kadın üzerindeki denetim, dinsel baskı, yaş hiyerarşisi ve kapalı toplulukların dışlayıcılığı savunulamaz. Fakat imeceyi, karşılıklılığı, ortak kullanımı, yerel bilgiyi, komşuluk sorumluluğunu ve doğayla doğrudan ilişkiyi de aynı “geri köylülük” paketine koyup çöpe atmak büyük bir teorik kayıptır.

Belki de soruyu artık tersine çevirmek gerekir. Köylü neden solun beklediği gibi davranmadı diye sormak yerine, sol neden köylünün gerçek yaşamını kendi teorik kategorilerine sığdırmaya çalıştı? Neden küçük üreticinin toprağa bağlılığını yalnız mülkiyet tutkusu, geleneğe bağlılığını yalnız bilinç geriliği, otorite karşısındaki temkinini yalnız itaat ve topluluk dayanışmasını yalnız folklor olarak gördü? Eğer bir teori gerçek hayattaki milyonlarca insanın davranışını sürekli “yanlış bilinç” diye açıklamak zorunda kalıyorsa, yalnız insanların bilincini değil teorinin kendisini de sorgulamak gerekir.

Solun görevi köylüye yukarıdan kolektivizmi öğretmek olmamalıdır. Önce köylünün yaşamında zaten bulunan kolektif pratikleri görmeli, sonra bu pratiklerin içindeki ataerkil, hiyerarşik ve dışlayıcı unsurlarla hesaplaşmalıdır. Çünkü belki de kapitalizmin bireycileştirdiği kent insanına yeniden öğretmeye çalıştığımız bazı ilişkiler, kırsal yaşamın içinde bütün çelişkilerine rağmen hala varlığını sürdürüyor. Geleceğin komünal ve ekolojik toplumunu yalnız yeni kurumlar icat ederek değil, geçmişten bugüne taşınmış özgürleştirici ilişki biçimlerini yeniden okuyarak da kurabiliriz.