Paris Komünü: Devleti Ele Geçirmekten Toplumu Örgütlemeye

Paris Komünü sosyalist tarihin en çok anılan, fakat çoğu zaman en fazla sadeleştirilen deneyimlerinden biridir. 18 Mart 1871’de başlayıp 28 Mayıs’ta kanlı biçimde bastırılan bu 72 günlük dönem yalnızca işçilerin iktidarı ele geçirdiği kısa bir ayaklanma olarak okunamaz. Komün, savaşın parçaladığı bir ülkede merkezi devlet otoritesinin krizi, Paris halkının aylardır süren kuşatma koşullarında geliştirdiği dayanışma ağları, işçilerin ve zanaatkarların örgütlenmesi, cumhuriyetçi gelenek, sosyalist akımlar, mahalle siyaseti, kadınların görünür hale gelen toplumsal faaliyeti ve silahlı Ulusal Muhafız örgütlenmesinin aynı tarihsel anda birleşmesinden doğdu. Bu nedenle Paris Komünü’nü anlamak, yalnızca 1871 baharında Paris’te neler yaşandığını değil, devrim, devlet, sınıf, demokrasi ve toplumsal öz örgütlenme üzerine bugün hala süren tartışmanın köklerinden birini anlamaktır. Paris Arşivleri de Komün’ü Fransa-Prusya Savaşı’nın ardından, Paris’in dört aylık ağır kuşatmasının sonunda gelişen büyük bir toplumsal ayaklanma olarak tanımlıyor.

Komünü Doğuran Dünya

1870 Fransa’sı sanayileşmenin ilerlediği fakat klasik anlamda büyük fabrikalarda çalışan homojen bir sanayi proletaryasının toplumun tamamına hakim olmadığı bir ülkeydi. Paris’te çok sayıda küçük işletme, atölye, zanaatkar, kalifiye işçi, gündelik çalışan, küçük esnaf ve bağımsız üretici bulunuyordu. 1871’de Fransız imalat işletmelerinin yaklaşık yüzde 90’ının on kişiden az işçi çalıştırması, dönemin sınıfsal yapısının bugünkü büyük sanayi merkezlerinden ne kadar farklı olduğunu gösterir. İşçi hareketi de yalnızca fabrikadan doğmuyordu. Kooperatifler, karşılıklı yardımlaşma örgütleri, sendikalar ve meslek birlikleri 19. yüzyıl Fransa’sında işçilerin hem ekonomik dayanışma hem siyasal bilinç geliştirdikleri önemli kurumlar haline gelmişti. Parisli işçi topluluklarında kolektif örgütlenme, işçi özgürlüğünün yalnızca ücret mücadelesiyle sınırlı görülmediği daha geniş bir toplumsal kültür yaratmıştı.

Bu toplumsal yapı 1870’te büyük bir siyasal krizle karşılaştı. III. Napolyon yönetimindeki İkinci İmparatorluk Prusya ile savaşa girdi ve ağır yenilgi aldı. İmparatorluk çöktü, cumhuriyet ilan edildi, fakat Paris Alman ordusu tarafından kuşatıldı. Kuşatma yalnızca askeri bir olay değildi. Gıda kıtlığı, işsizlik, gelir kaybı, borçlar ve kiralar Paris’in emekçi mahallelerinde yaşamı ağırlaştırdı. Kuşatma sırasında halkın önemli bir bölümü Ulusal Muhafız saflarında silahlandı. Böylece Paris halkı aynı anda hem ekonomik krizin yükünü taşıyan hem siyasal olarak örgütlenen hem de silah kullanmayı öğrenen bir toplumsal güce dönüştü. Marx daha sonra Ulusal Muhafızların büyük bölümünün çalışan insanlardan oluştuğunu özellikle vurgulayacaktı.

Savaş sona erdiğinde Paris ile Fransa’nın geri kalanı arasındaki siyasal uçurum büyümüştü. Şubat 1871 seçimleri taşrada monarşist ve muhafazakar güçlerin ağırlık kazandığı bir meclis oluşturdu. Paris ise çok daha cumhuriyetçi ve radikal bir siyasal iklime sahipti. Adolphe Thiers yönetimi Paris’in silahlı Ulusal Muhafızlarından çekiniyordu. 18 Mart sabahı hükümet birlikleri, kuşatma sırasında halkın parasıyla alınan topları Montmartre ve diğer bölgelerden almaya çalıştı. Operasyon başarısız oldu. Askerlerin bir bölümü halka ateş açmayı reddetti. Hükümet Versailles’a çekildi. Ulusal Muhafız Merkez Komitesi Paris’te fiili yönetimi devraldı. 26 Mart’ta seçimler yapıldı, 28 Mart’ta Paris Komünü resmen ilan edildi.

Devrimin Toplumsal Öznesi: İşçiler, Zanaatkarlar ve Paris Halkı

Paris Komünü’nü yalnızca modern fabrika proletaryasının yaptığı bir devrim olarak tanımlamak tarihsel tabloyu daraltır. İşçiler Komün’ün toplumsal omurgasıydı, Ulusal Muhafızın büyük kısmını işçiler oluşturuyordu ve Komün yönetiminde çalışan sınıfların belirleyici ağırlığı bulunuyordu. Marx da Komün üyelerinin çoğunu işçiler veya işçi sınıfının tanınmış temsilcileri olarak değerlendirmişti. Buna rağmen hareket homojen değildi. Zanaatkarlar, küçük atölye sahipleri, matbaacılar, metal işçileri, yapı işçileri, gazeteciler, öğretmenler, doktorlar, küçük esnaf, radikal cumhuriyetçiler, Blanquiciler, Proudhoncular, Birinci Enternasyonal üyeleri ve farklı sosyalist eğilimler aynı tarihsel hareket içinde bulunuyordu. Akademik literatürde Komün’ün sınıfsal bileşimi konusunda farklı yorumların ortaya çıkmasının nedeni de budur. Bazı araştırmalar yönetici kadroların önemli bölümünün işçi olmayan toplumsal kesimlerden geldiğini vurgular. Bu durum Komün’ün emekçi karakterini ortadan kaldırmaz, fakat onu yalnızca tek bir sınıf kategorisine indirgemenin yetersizliğini gösterir.

Kadınlar ise Komün’ün en önemli fakat klasik anlatılarda uzun süre ikincil bırakılmış güçlerinden biriydi. Kadınların oy hakkı yoktu ve Komün Konseyi’ne seçilemiyorlardı. Buna rağmen mahalle kulüplerinde, sağlık hizmetlerinde, yardım örgütlerinde, siyasal toplantılarda, çalışma hayatının örgütlenmesinde ve barikatlarda aktif rol aldılar. Louise Michel bu tarihin en tanınmış isimlerinden biri oldu, fakat kadınların katılımı tek tek sembolik isimlerle sınırlı değildi. Kadınların oluşturduğu örgütlenmeler, toplumsal devrimin yalnızca devlet kurumlarının el değiştirmesinden ibaret olmadığını gösteren önemli deneyimler yarattı. Komün kadınları politik alanın erkeklere ait olduğu fikrini fiilen ihlal etti. Buna rağmen kadınların siyasal eşitliğinin kurumsal olarak tamamlanamaması, Komün’ün kendi tarihsel sınırlarından biri olarak kalmıştır.

Komün Nasıl Bir Yönetim Kurdu

Paris Komünü’nün tarihsel önemi yalnızca iktidarın Versailles hükümetinin elinden çıkmasında değil, yönetimin farklı biçimde örgütlenmeye başlanmasında bulunur. Komün üyeleri seçimle geliyor, seçmenlerine karşı sorumlu tutuluyor ve görevden alınabiliyordu. Yüksek devlet memurluğunun ayrıcalıkları kaldırılmaya çalışıldı. Kamu görevlilerinin ücretlerinin işçi ücretleri düzeyine yaklaştırılması benimsendi. Daimi ordunun kaldırılması ve silahlı halk esasına dayanan Ulusal Muhafızın onun yerine geçirilmesi kararlaştırıldı. Polis merkezi devletin bağımsız baskı aracı olmaktan çıkarılıp seçilmiş yönetime karşı sorumlu hale getirilmeye çalışıldı. Kilise ile devlet ayrıldı, kilisenin kamusal ayrıcalıkları kaldırıldı, eğitimin ücretsiz ve laik hale getirilmesi yönünde adımlar atıldı. Marx bu düzenlemeleri eski bürokratik devlet mekanizmasının yalnızca başka bir siyasal grubun hizmetine verilmesi olarak değil, devlet aygıtının yapısının değiştirilmesi yönünde radikal bir girişim olarak değerlendirdi.

Komün aynı zamanda ekonomik ve sosyal önlemler aldı. Kuşatma sırasında biriken kiralara yönelik borçları hafifleten kararlar çıkarıldı, gece çalışan fırın işçilerinin gece çalışması kaldırıldı, terk edilen işletmelerin işçi kooperatifleri tarafından işletilebilmesine yönelik düzenlemeler geliştirildi. Eğitim laikleştirilmeye çalışıldı. İşçilerin üretimde söz sahibi olabileceği kooperatif biçimleri desteklendi. Bu uygulamalar yalnızca klasik anlamda devlet mülkiyetine dayalı bir ekonomi düşüncesine indirgenemez. Komün deneyiminde kooperatif, yerel yönetim, işçi öz yönetimi ve toplumsal denetim birbirine yaklaşmaya başlamıştı. Oxford Academic’in Komün üzerine değerlendirmesi de kira borçlarının kaldırılması, ücretsiz laik eğitim ve gece çalışmasının kaldırılması gibi sosyal düzenlemeleri deneyimin karakteristik adımları arasında saymaktadır.

Marx’ın Paris Komünü’nden Çıkardığı Büyük Sonuç

Marx Komün başlamadan önce Parisli işçilerin siyasal koşullar konusunda dikkatli olması gerektiğini düşünüyordu. Ayaklanmanın yenilgiyle sonuçlanma ihtimalini görüyordu. Buna rağmen Komün ortaya çıktıktan sonra onu olağanüstü tarihsel önem taşıyan bir deneyim olarak savundu. 1871’de yazdığı Fransa’da İç Savaş metni Marx’ın devlet konusundaki düşüncesinin en önemli dönemeçlerinden biri haline geldi. Komün’den çıkardığı temel ders, işçi sınıfının mevcut devlet mekanizmasını ele geçirerek onu kendi amaçları için kullanmasının yeterli olmadığıydı. Marx’ın ifadesiyle çalışan sınıflar hazır devlet aygıtını basitçe ele geçirip kendi amaçları doğrultusunda işletemezdi.

Bu saptama son derece önemlidir. Devlet yalnızca başında hangi sınıfın bulunduğuyla tanımlanan nötr bir makine değildir. Daimi ordu, polis, merkezi bürokrasi, hiyerarşik memuriyet düzeni ve toplumdan bağımsızlaşmış devlet otoritesi belirli tarihsel iktidar ilişkilerinin ürünüdür. Marx Komün’de bunların yerine seçilebilir ve geri çağrılabilir temsilciler, düşük kamu ücretleri, yerel öz yönetim ve silahlı halk gibi kurumların gelişmesini yeni siyasal biçimin işaretleri olarak gördü. Komün’ü parlamenter bir yapıdan çok hem karar alan hem uygulayan çalışan bir organ olarak tanımladı. Ayrıca Fransa’nın farklı bölgelerindeki komünlerin kendi işlerini yönetmesi, bu yerel yapıların geri çağrılabilir ve bağlayıcı talimat taşıyan delegeler aracılığıyla birbirine bağlanması fikrini aktardı. Marx’ın metninde ulusal birlik merkezi devlet bürokrasisinin güçlendirilmesiyle değil, aşağıdan örgütlenen komünlerin ilişkisi üzerinden yeniden düşünülmektedir.

Marx’ın Komün’de gördüğü ekonomik perspektif de yalnızca siyasi yönetim değişikliği değildi. Üretim araçlarının çalışanların ortaklaşmış emeğinin araçlarına dönüşmesi ve kooperatiflerin daha geniş bir toplumsal üretim düzeni içinde birleşmesi perspektifini açık biçimde savundu. Bununla birlikte Komün’ü tamamlanmış bir sosyalist toplum gibi sunmadı. Komün’ün hazır bir ütopyayı kararnameyle uygulamadığını, yeni toplumun ancak uzun tarihsel mücadeleler içinde oluşabileceğini belirtti. Bu nedenle Marx açısından Komün hem yeni toplumun tamamlanmış modeli değildi hem de işçi özgürleşmesinin alabileceği siyasal biçimin tarihsel bir laboratuvarıydı.

Komünün En Büyük Gücü Aynı Zamanda Sınırıydı

Paris Komünü merkezi devletin karşısına toplumsal öz yönetimi çıkardı, fakat bunu ülkenin tamamına yayacak süreye ve örgütsel güce sahip olamadı. Versailles yönetimi Paris’i kuşattı. Prusya ile yapılan savaşın ardından Fransız merkezi devleti yeniden askeri kapasite toplamaya başladı. Komün ise esas olarak Paris’te sıkıştı. Fransa’nın başka kentlerinde benzer hareketler ortaya çıksa da kalıcı bir konfederal yapı oluşmadı. Komün ayrıca askeri ve siyasal karar mekanizmalarında ciddi koordinasyon sorunları yaşadı. Versailles’a karşı erken dönemde belirleyici askeri üstünlük kuramadı. Merkezi devletin mali kaynaklarına erişimi sağlayabilecek Fransa Bankası konusunda son derece ihtiyatlı davrandı. İçeride farklı devrimci gelenekler arasında stratejik anlaşmazlıklar sürdü. Bütün bunların üzerinde ise zaman baskısı vardı. Komün aynı anda bir toplumsal düzen kurmaya ve kendisini askeri saldırıya karşı savunmaya çalışıyordu.

21 Mayıs 1871’de Versailles birlikleri Paris’e girdi. Ardından tarihe “Kanlı Hafta” olarak geçen 21-28 Mayıs dönemi başladı. Sokaklar ve mahalleler tek tek ele geçirildi, barikatlarda ağır çatışmalar yaşandı ve çok sayıda Komüncü infaz edildi. Ölü sayısı konusunda tarihçiler arasında farklı hesaplamalar bulunmakla birlikte Paris Belediyesi tarih sayfaları yaklaşık 20 bin Komüncünün öldürüldüğünü aktarıyor. Paris Arşivleri Versailles yönetiminin yaklaşık 120 bin asker gönderdiğini ve bunların karşısında birkaç bin aktif federasyon savaşçısının kaldığını belirtiyor. Hayatta kalan binlerce Komüncü tutuklandı, yargılandı veya Yeni Kaledonya gibi kolonilere sürgün edildi. Genel af ancak 1880’de geldi.

Paris Komünü ile Öcalan’ın Paradigması Arasındaki Tarihsel Köprü

Paris Komünü ile Abdullah Öcalan’ın demokratik konfederalizm yaklaşımı arasında doğrudan bir devamlılık kurmak tarihsel açıdan doğru değildir. Aralarında yaklaşık bir buçuk yüzyıl, farklı toplumsal koşullar ve farklı düşünsel kaynaklar vardır. Buna rağmen devlet, demokrasi ve komün konusunda dikkat çekici bir düşünsel yakınlık kurulabilir. Marx’ın Komün üzerinden tarif ettiği yerel öz yönetim, geri çağrılabilir delegeler, bürokratik merkezileşmenin geriletilmesi ve komünlerin birbirine bağlanması fikri, Öcalan’ın daha sonra geliştirdiği demokratik konfederal yapılarla belirli noktalarda kesişmektedir. Marx’ın anlattığı modelde kırsal komünler kendi ortak işlerini yönetmekte, delegeler aracılığıyla daha geniş bölgesel yapılara bağlanmakta ve delegeler seçmenlerinin bağlayıcı iradesine tabi bulunmaktadır.

Öcalan’ın paradigması bu düşünceyi başka bir tarihsel düzlemde daha ileri götürür. Demokratik konfederalizm devleti ele geçirerek toplum adına yönetmekten çok, toplumun devlet karşısında kendi demokratik kapasitesini örgütlemesini merkeze koyar. Öcalan demokratik ulusun özgür bireyini komünal yaşamdan ayrı düşünmez ve özgür demokratik komünü bireyin toplumsal gelişiminin temel alanlarından biri olarak tanımlar. Demokratik konfederalizm yaklaşımında toplumun mahalle, köy, kent, kadın örgütleri, kültürel topluluklar, ekonomik birlikler ve farklı toplumsal alanlar üzerinden örgütlenmesi temel alınır. Bu yaklaşım ulus devlet yerine demokratik ulusu ve merkezi iktidar yerine demokratik komünal örgütlenmeyi öne çıkarır.

Burada Marx ile Öcalan arasındaki önemli fark da görünür hale gelir. Marx’ın analizinin merkezinde sınıf ilişkileri ve emeğin sermayeden kurtuluşu vardır. Öcalan ise sınıf tahakkümünü daha geniş bir iktidar tarihinin parçası olarak ele alır ve kadın özgürlüğü, ekoloji, devlet eleştirisi, kültürel çoğulluk ve komünal toplum boyutlarını paradigmanın kurucu unsurlarına dönüştürür. Paris Komünü kadınların büyük siyasal katılımına rağmen kadın özgürlüğünü kurumsal sisteminin merkezine yerleştiremedi. Ekolojik sorun da 1871 devrimci düşüncesinin merkezi başlıklarından biri değildi. Öcalan’ın paradigması tam bu noktalarda 19. yüzyıl sosyalizminin sınırlarını aşmaya çalışan daha geniş bir toplumsal özgürlük çerçevesi önerir. Kadın özgürlüğünü özgür toplumun koşulu olarak tanımlaması bunun en açık örneklerinden biridir.

Günümüze Kalan En Büyük Ders

Paris Komünü’nün günümüz açısından en önemli mirası yalnızca barikatlar veya devrimci kahramanlık değildir. Asıl miras, siyasal iktidarın nerede kurulacağı üzerine bıraktığı deneyimdir. Toplum yalnızca merkezi devlet kurumlarını ele geçirerek özgürleşemez. Demokratik kapasite gündelik yaşamın içinde oluşturulmadığında devletin tepesi değişse bile toplumun yönetilen konumu devam edebilir. Mahalle meclisleri, yerel yönetimler, kooperatifler, sendikalar, kadın örgütleri, ekolojik birlikler, üretici örgütleri ve farklı toplumsal topluluklar gerçek karar gücüne sahip olmadığında demokrasi seçim sandığına sıkışır. Paris Komünü’nün 72 gün boyunca açtığı alan, siyasetin profesyonel yöneticilerden topluma doğru geri taşınabileceğini gösterdi.

Komün aynı zamanda yerel örgütlenmenin tek başına yeterli olmadığını da gösterdi. Paris muazzam bir devrimci enerji yarattı fakat Fransa genelinde kalıcı ve güçlü bir demokratik ağ oluşturamadı. Merkezi devlet askeri, mali ve diplomatik kapasitesini yeniden topladığında Paris yalnız kaldı. Bu deneyim demokratik konfederal düşüncenin önemli bir boyutunu destekler. Komün yalnızca mahalle ölçeğinde kalamaz. Komünler birbirine bağlanmadığında güçlü merkezi yapılara karşı savunmasız hale gelir. Yerellik ile konfederasyon arasındaki bağ bu nedenle yalnızca idari bir tercih değil, demokratik toplumun yaşama kapasitesidir.

Paris Komünü’nün bir başka önemli dersi özgürlüğün tek özneye indirgenemeyeceğidir. İşçi sınıfı Komün’ün temel gücüydü, fakat Komün yalnızca fabrika işçileri tarafından kurulmadı. Zanaatkarlar, küçük üreticiler, kadınlar, öğretmenler, gazeteciler, radikal cumhuriyetçiler, sosyalistler ve mahalle halkı tarihsel hareketin parçalarıydı. Günümüzde kapitalizmin sınıfsal yapısı 1871’den çok daha karmaşık hale gelmiştir. Ücretli emek hala kapitalist sistemin merkezindedir, fakat toplumsal özgürleşme kadınların, ekolojik hareketlerin, farklı kimliklerin, güvencesiz çalışanların, küçük üreticilerin ve yerel toplulukların mücadelelerinden koparılamaz. Öcalan’ın demokratik toplum paradigmasının Paris Komünü’nden ayrıldığı ve onu genişlettiği temel alanlardan biri burada ortaya çıkar.

Paris Komünü yenildi. Fakat tarihsel yenilgi siyasal deneyimin değersizleşmesi anlamına gelmedi. Marx Komün’de tamamlanmış bir sosyalizm değil, eski devlet biçiminin dışında yeni bir siyasal örgütlenmenin imkanlarını gördü. Öcalan’ın demokratik konfederalizm paradigması bu sorunu başka bir çağın koşullarında yeniden kuruyor. Özgür toplum merkezi iktidarın bir gün ele geçirilmesinden sonra başlamaz. Özgür toplum insanların yaşadıkları yerde karar almaya, üretimi ortaklaştırmaya, kadın özgürlüğünü toplumsal düzenin temeline yerleştirmeye, doğayla ilişkiyi yeniden kurmaya ve komünleri birbirine bağlamaya başladığı ölçüde bugünden oluşur.

Paris Komünü’nün bugüne bıraktığı en güçlü düşünce budur: Devrim yalnızca iktidarın el değiştirmesi değil, toplumun yeniden siyasal özne haline gelmesidir.