Öcalan'ın “İslam ve Ortadoğu Enternasyonalizmi” Sözü Ne Anlatıyor?

Bir dini eleştirmek başka şeydir, o dinin içinde yüzyıllar boyunca yaşamış toplumların tarihsel kültürünü yok saymak başka. Abdullah Öcalan’ın “Ümmet dediğin şey, İslam ve Ortadoğu enternasyonalizmidir” sözü etrafındaki tartışmada en fazla karıştırılan nokta bu. İslamın teolojik iddiaları, siyasal iktidarla kurduğu ilişkiler, mezhep savaşları ve devletleşme süreçleri elbette tartışılır. Fakat bunlardan hareketle İslam tarihinin tamamını yalnızca dogma ve iktidar olarak okumak da başka bir indirgemecilik üretir. Çünkü dinler gökten hazır toplumsal sistemler olarak inmez. İçine doğdukları coğrafyanın eski kültürlerini, dayanışma biçimlerini, komünal hafızasını, kadın erkek ilişkilerini, üretim geleneklerini, aşiret ve köy örgütlenmelerini kendi bünyelerine alırlar. İslam da Mezopotamya ve Ortadoğu’nun binlerce yıllık toplumsal dokusunun üzerine geldi. Bu nedenle onun içinde yalnız devletin, halifenin, sultanın ve ulemanın tarihi yok. Köyün, aşiretin, yoksulun, dervişin, imecenin, vakfın, ortak sofranın, zekatın, sadakanın, kardeşlik fikrinin ve iktidar karşıtı isyanların da izleri var.

Enternasyonalizm kavramını bugünün din tartışmasına sıkıştırmak

Öcalan’ın kullandığı “Ortadoğu enternasyonalizmi” ifadesi, ümmeti bugünkü siyasal İslamın diliyle okumaktan çok daha geniş bir tarihsel çerçeveye yerleşiyor. Burada ümmet yalnız inanç birliği değil, modern ulus sınırlarından önce farklı halkları ortak bir siyasal ve kültürel alan içinde ilişkilendiren tarihsel bir bağ olarak ele alınıyor. Kürt, Arap, Türk, Fars ve başka halklar farklı dilleri, farklı yerel kültürleri ve farklı inanç biçimlerini taşıyarak aynı geniş coğrafyada yaşadı. Bu birlik kusursuz değildi. Sınıflar, kölelik, fetih, erkek egemenliği ve devlet baskısı vardı. Fakat aynı tarihsel zeminde halklar arasında ortak yaşam, geçişkenlik ve dayanışma ağları da vardı.

Öcalan’ın enternasyonalizm benzetmesi burada anlam kazanıyor. Marksist enternasyonalizm ile ümmet aynı şey değildir. Fakat ikisi de ulusal sınırların ötesinde daha geniş bir aidiyet ve ilişki alanına işaret eder. Bir kavramı diğeriyle özdeşleştirmek yerine, Öcalan’ın hangi ortak tarihsel niteliğe dikkat çektiğini görmek gerekir. O da halkların birbirine yalnız devletler ve savaşlar üzerinden değil, ortak kültür, dolaşım ve toplumsal hafıza üzerinden bağlanmasıdır.

Din ile tarihsel kültürü birbirine karıştırmak

Bir dini yalnız kutsal kitabı ve iktidar kurumları üzerinden okumak, bir toplumu yalnız anayasasına bakarak anlamaya benzer. Yasalar vardır ama hayat yasadan daha geniştir. İslamın tarihsel dünyası da böyledir. Kurallar, mezhepler ve devletler kadar gündelik yaşam da vardır. Komşuluk, ortak üretim, yoksulu gözetme, misafirlik, toplu yemek, ortak su kullanımı, ortak tarım ve yerel paylaşım ağları vardır. Bunların önemli bir bölümü İslamdan çok daha eski toplumsal geleneklerin devamıdır. Din bu gelenekleri kimi zaman kendi diliyle yeniden biçimlendirdi, kimi zaman bastırdı, kimi zaman içine aldı.

Bu ayrımı kurmadan İslam tarihini yalnız “gericilik” kavramına sıkıştırmak, toplumun tarihini devletin tarihine indirgemektir. Oysa devletin diniyle toplumun yaşadığı din çoğu zaman aynı şey değildir. Devlet merkezileştirir, yorumu tekleştirir, itaati örgütler. Toplum ise inancı kendi yaşam biçimleriyle karıştırır. Yerel gelenekler, eski ritüeller, kadınların taşıdığı sözlü kültür, köy dayanışması ve gündelik pratikler resmi dinin altında yaşamaya devam eder.

Öcalan’ın sözünü anlamak için de tam bu ayrım gerekir. Burada savunulan şey dinin dogmatik içeriği değil, dinin içinde ve altında yaşamaya devam eden tarihsel toplumsallıktır.

İslamın içindeki bastırılmış komünal izler

İslamın içinde güçlü komünal izler bulunduğunu görmek için mutlaka ilahiyata girmek gerekmiyor. Toplumsal pratiklere bakmak yeterli. Zekat, sadaka, infak, vakıf, ortak sofra, komşuluk hakkı, yolcuya yardım, yetimi koruma, borçluyu gözetme gibi kurum ve değerler, servetin sınırsız bireysel birikimine karşı toplumsal paylaşım fikrini canlı tuttu. Bunlar modern sosyalizm değildi. Fakat toplumu yalnız bireylerden oluşan bir pazar olarak görmeyen daha eski bir ahlakın izlerini taşıyordu.

İlk İslam topluluklarındaki dayanışma biçimleri de bu açıdan önemlidir. Muhacir ile Ensar arasındaki kardeşlik ilişkisi, servetin paylaşılması, topluluğun zayıf üyelerini koruma anlayışı ve ortak sorumluluk fikri yalnız dini bir ritüel olarak okunamaz. Bunlar dönemin toplumsal dayanışma biçimlerinin yeni bir dil içinde yeniden örgütlenmesiydi. Devletleşme ve sınıfsal farklılaşma derinleştikçe bu eşitlikçi damarların önemli bölümü geri çekildi. Ama tamamen kaybolmadı.

İslam tarihinde iktidarla arasına mesafe koyan çok sayıda hareketin ortaya çıkması da tesadüf değildir. Karmatiler, bazı sufi gelenekler, Kalenderiler, Melamiler, Alevi ve heterodoks hareketler farklı dönemlerde merkezi dini otoriteye ve sınıfsal hiyerarşilere karşı daha eşitlikçi yaşam biçimleri geliştirdiler. Bunların hepsini aynılaştırmak doğru olmaz. Fakat ortak bir damar görülebilir. Dinin resmi yorumunun altında toplumun eski komünal hafızası yaşamaya devam etti.

Bir nehir yerin altına girdiğinde kaybolmaz. Başka bir yerde yeniden yüzeye çıkar. Ortadoğu’nun komünal hafızası da devletli uygarlık boyunca böyle hareket etti.

İslamdan daha eski bir toplumsal hafıza

Bu dayanışmacı pratiklerin kökenini yalnız İslam içinde aramak da eksik olur. Ortadoğu toplumları binlerce yıl boyunca köy toplulukları, akrabalık ağları, ortak tarım, ortak su kullanımı, mevsimlik dayanışma ve kolektif üretim biçimleriyle yaşadı. Neolitik köylerden Mezopotamya topluluklarına kadar uzun bir tarih boyunca insanın hayatta kalmasının temel koşulu ortaklaşmaydı.

İslam bu dünyanın üzerine geldi. Dolayısıyla zekatın, sadakanın, vakfın ya da komşuluk ahlakının içine çok daha eski toplumsal alışkanlıkların sızmış olması şaşırtıcı değil. Din yeni bir dil kurdu, ama insan topluluklarının binlerce yıllık davranış kalıpları bir gecede değişmedi.

Burada doğa bilimlerinden öğrenebileceğimiz önemli bir şey var. Evrimde yeni yapılar çoğu zaman sıfırdan oluşmaz. Eski yapıların üzerine kurulur, onları dönüştürür ve yeni işlevler kazanır. Toplumsal kültür de katmanlıdır. Yeni bir din geldiğinde eski dayanışma biçimleri ortadan kaybolmaz. Yeni semboller, yeni kurallar ve yeni kurumlar içinde yaşamaya devam eder.

İslamın içindeki komünal izlere de bu gözle bakmak gerekir.

Sınıf mücadelesi bu tabloda kaybolmuyor

Öcalan’ın “Ortadoğu enternasyonalizmi” sözüne yönelen en sert eleştirilerden biri, sınıf mücadelesinin geri plana itildiği iddiası. Oysa mesele sınıfı yok etmek değil, sınıfı daha geniş bir tarihsel ilişkiler ağı içine yerleştirmek.

Bir Kürt köylüsü aynı anda emekçidir, bir dilin taşıyıcısıdır, bir kültürün içindedir, kadın ya da erkektir, devletle belirli bir ilişki yaşar, belirli bir ekosistemde üretim yapar ve yüzlerce yıllık toplumsal hafızanın parçasıdır. Bunlardan yalnızca birini gerçek kabul edip diğerlerini ikincil saymak insanı teorinin içine zorla sığdırmaktır.

Öcalan’ın yaptığı sınıf çelişkisini daha geniş bir tahakküm tarihi içine yerleştirmektir. Devletin, erkek egemenliğinin, ulusal baskının, kültürel hegemonyanın ve doğa üzerindeki tahakkümün kendi tarihsel derinlikleri vardır. Bunlar sınıf sömürüsüyle kesişir ama bütünüyle ona indirgenemez.

Devletin İslamı ile toplumun İslamı

İslam tarihi tek bir çizgi değildir. Bir tarafta saray, hilafet, fetih, vergi, ordu, hukuk ve merkezi otorite vardır. Diğer tarafta köy, mahalle, tekke, aşiret, pazar, ortak emek, komşuluk ve yerel dayanışma vardır. Devletin İslamı ile toplumun yaşadığı İslam tarih boyunca sürekli aynı şey olmadı.

Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü tarih çoğu zaman bize yukarıdan anlatılır. Halifeler, sultanlar, savaşlar, fetihler ve devletler üzerinden. Oysa aşağıda başka bir tarih akar. Yoksulların birbirine verdiği destek, köylünün ortak emeği, kadınların görünmez dayanışma ağları, mahallenin kendi sorununu kendi içinde çözmesi, yerel toplulukların merkezi otoritenin dışında geliştirdiği yaşam biçimleri.

Öcalan’ın demokratik toplum yaklaşımıyla bu tarih okuması arasında güçlü bir bağ var. Devletin dışında kalan toplumsal kapasiteyi arıyor. Toplumun yalnız yönetilen bir kitle olmadığını, kendi yaşamını örgütleme yeteneğine sahip olduğunu söylüyor.

Bu nedenle İslamın tarihini yalnız devletin tarihinden okumak ciddi bir körlük yaratır.

Ortadoğu enternasyonalizmi neyi yeniden kurmak istiyor

Modern siyaset bize dünyayı haritalar üzerinden düşünmeyi öğretti. Türkiye burada biter, Suriye orada başlar. Irak ayrı, İran ayrı. Türk, Kürt, Arap, Fars birbirinden keskin çizgilerle ayrılmış gibi görünür. Haritayı birkaç yüz yıl geriye sardığımızda sınırların çoğu değişir. Birkaç bin yıl geriye gittiğimizde bugünkü ulus kategorilerinin kendisi büyük ölçüde anlamını kaybeder.

Fakat insanlar kalır. İnsanların birbirleriyle ilişkileri kalır.

Bir Kürtçe kelimenin içinde Farsçayı, Türkçenin içinde Arapçayı, bir Anadolu yemeğinde Mezopotamya tarım kültürünü, bir ezgide Ermeni, Kürt ve Türk müzik geleneklerinin birbirine dokunuşunu bulabiliriz. Devletler birbirini düşman ilan edebilir. Toplumların hafızası bu kadar kolay ayrışmaz.

Öcalan’ın Ortadoğu enternasyonalizmi fikri de burada yeni bir anlam kazanıyor. Yukarıdan kurulacak yeni bir imparatorluk fikri değil bu. Halkların tarih boyunca oluşturduğu yatay ilişkilerin, modern ulus-devletin parçaladığı toplumsal bağların ve bastırılmış komünal hafızanın yeniden siyasal bir imkan haline gelmesi.

Bu artık dini bir ümmet değildir. Aynı inanca dayalı bir birlik de değildir. Müslümanın, Ezidinin, Hristiyanın, Yahudinin, Alevinin, farklı inançların ve inançsızların birlikte yaşayabildiği çoğul bir toplumsal alan fikridir.

Öcalan’ın açtığı tartışma

“Ümmet dediğin şey, İslam ve Ortadoğu enternasyonalizmidir” sözü bu yüzden İslamı kutsayan bir cümle olarak okunamaz. Bu söz, Ortadoğu’nun tarihsel toplumsallığını modern ulus-devletin çok ötesinde düşünmeye çağırıyor.

Din eleştirisi ile tarihsel kültürü birbirine karıştırdığımızda önemli bir şeyi kaybediyoruz. Devletin, patriyarkanın ve sınıfsal egemenliğin altında yaşamaya devam eden komünal toplumsallığı göremiyoruz. Bir köyde insanlar cenazede birlikte yemek yapıyorsa, imeceyle ev kuruyorsa, hasadı birlikte kaldırıyorsa, yoksul komşunun ihtiyacını ortak karşılıyorsa bunun adı yalnız din değildir. Bu davranışların önemli bölümü insanlığın çok daha eski ortak yaşam hafızasından gelir. Din bunlara kendi sembollerini eklemiştir.

Kapitalizm ise bu ilişkileri çözerek bireyi pazara bağımlı hale getirir. Ortaklaşmanın yerine satın almayı, dayanışmanın yerine hizmet alımını, komşuluğun yerine piyasa ilişkisini koyar. Geçmişin bütün toplumsal bağlarını “gericilik” diye çöpe atmak, farkında olmadan kapitalizmin toplumu atomize eden yönüyle aynı istikamete düşebilir.

Yeni bir demokratik toplum geçmişe dönerek kurulmaz. Ama geçmişte yaşamış dayanışma biçimlerinin hafızasını kaybederek de kurulmaz.

Öcalan’ın Ortadoğu enternasyonalizmi fikrinin açtığı yol burada beliriyor. Dini dogmayı eleştirirken toplumsal kültürü korumak. Devletleşmiş İslamı eleştirirken onun altında yaşamaya devam eden dayanışmacı damarları görmek. Ulus-devleti aşarken halkların binlerce yıllık ilişkilerini yeniden hatırlamak. Çünkü devlet sınırları birkaç kuşakta çizilebilir. Toplumsal hafıza binlerce yılda oluşur.