Öcalan’ı Mistisizmle Suçlayan Eleştirinin Bilim Sorunu

Gerçeklik hakkındaki bilgimiz genişledikçe onu anlamak için kullandığımız felsefi kavramlar da genişliyor. Kuantum mekaniğinin, evrimsel biyolojinin, ekolojinin, sinirbilimin ve karmaşıklık bilimlerinin açtığı alan bugün yalnız doğa bilimlerini ilgilendirmiyor. İnsan, toplum, tarih, özgürlük ve örgütlenme üzerine düşünme biçimlerimizi de etkiliyor. Abdullah Öcalan’ın son dönem düşüncesini anlamak açısından bu gelişmeler özel bir önem taşıyor. Öcalan madde ile düşünce, özne ile nesne, doğa ile toplum, parça ile bütün arasındaki ilişkileri yeniden tartışıyor. Doğayı sürekli hareket eden, farklılaşan, ilişki kuran ve yeni örgütlenme düzeyleri oluşturan bir gerçeklik olarak ele alıyor. Bazı Marksist değerlendirmelerde bu yaklaşım mistisizm, idealizm, metafizik ve spiritüalizm kavramları üzerinden tartışılıyor. Sendika.org’da yayımlanan “Öcalan Perspektifi Üzerine Marksist Eleştiriler I”, Devrimci Proletarya’daki “Bilim, Komün, Öcalan” ve Çetin Akdeniz’in Teori ve Eylem’de yayımlanan değerlendirmesi bu tartışmanın örnekleri arasında yer alıyor. Bu tartışmanın içine 20. yüzyıl fiziğinin açtığı gerçeklik devrimini yerleştirdiğimizde Öcalan’ın kullandığı ilişkisellik, oluş, olasılık, özörgütlenme ve bütünlük kavramları çok daha geniş bir düşünsel zeminde görünür hale geliyor.

Cebimiz kuantum çağında, felsefemiz Newton çağında

Newton fiziği insanlığın doğayı anlamasında büyük bir sıçramaydı. Gezegenlerin hareketinden yeryüzündeki cisimlere kadar çok geniş bir alan matematiksel yasalarla açıklanabilir hale geldi. Bu başarı insan düşüncesini de etkiledi. Evren büyük bir düzen, nesneler belirli özelliklere sahip varlıklar, hareket ise nedenlerle sonuçlar arasındaki bağlantı olarak düşünülmeye başlandı. Bu yaklaşım günlük yaşam ölçeğinde hala olağanüstü bir açıklama gücüne sahiptir. Masanın üzerindeki bardak belirli bir yerde durur, otomobil belirli bir hızla hareket eder, Ay’ın yörüngesi hesaplanabilir, bir köprünün taşıyacağı yük fizik yasalarıyla belirlenebilir. Atom ölçeğine indiğimizde ise gerçekliğin başka özellikleri ortaya çıkar. Kuantum mekaniğinde fiziksel sistemler klasik cisimlerden farklı biçimde tanımlanır. Bir kuantum sistemi süperpozisyon halinde bulunabilir, ölçüm sonuçları olasılıklarla ifade edilir, bir sistemin hangi deneysel bağlam içinde ele alındığı fiziksel açıklamanın parçası haline gelir. Dolaşıklık deneyleri birbirinden uzak kuantum sistemleri arasında klasik sezginin çok ötesinde korelasyonlar bulunduğunu gösterir. Böylece doğa hakkındaki düşüncemize ilişki, olasılık, bağlam ve bütünlük gibi kavramlar güçlü biçimde girer. Kuantum fiziğinin felsefe açısından en önemli etkilerinden biri de burada ortaya çıkar. Gerçekliği anlamak için yalnız nesnelere bakmak yetmez, nesnelerin birbirleriyle kurduğu ilişkiler de fiziksel açıklamanın parçasıdır. Cebimizdeki telefonun işlemcisinden lazer teknolojisine, modern elektronik sistemlerden tıbbi görüntüleme teknolojilerine kadar günlük yaşamımız kuantum fiziğinin sonuçlarıyla çevrili. Kuantum çağında yaşıyoruz ve bu çağın gerçeklik anlayışının felsefeye ve sosyal bilimlere taşıdığı olanakları görmek yerine beynimizi 16. Yüzyılın verileri üzerine/mekanik fiziğin dar alanına sıkıştırıyoruz.

Öcalan’ın söylediğini önce doğru yere koymak gerekiyor

Öcalan doğayı yalnızca üzerinde insan yaşamının gerçekleştiği bir zemin olarak ele almıyor. Doğayı hareket eden, çeşitlenen, ilişkiler oluşturan ve yeni örgütlenme biçimleri meydana getiren tarihsel bir süreç olarak düşünüyor. Bu yaklaşımda madde ile düşünce arasındaki ilişki de önem kazanıyor. İnsan düşüncesi evrenden bağımsız bir yerde ortaya çıkmış değildir. Beynimizdeki atomlar yıldızların içinde oluşmuş elementlerden gelir, sinir sistemimiz milyarlarca yıllık biyolojik evrimin ürünüdür ve düşünce dediğimiz süreç de doğanın uzun tarihinin içinden ortaya çıkmıştır. Bu nedenle Öcalan’ın madde ile düşünce arasındaki ilişkiyi yeniden ele almasını yalnız felsefe tarihindeki klasik materyalizm ve idealizm tartışmasına yerleştirmek konunun bir bölümünü gösterir. Günümüz doğa bilimleri bu ilişkinin daha geniş bir düzlemde ele alınmasına imkan veriyor. 

Fizik bize evrenin nasıl bir gerçeklik olduğunu anlatır ve felsefe bu bilgiden beslenir. Atom hakkındaki bilgimiz değiştiğinde madde anlayışımız, canlılığın evrimini öğrendiğimizde insan anlayışımız, beynin ağ yapısını öğrendiğimizde bilinç hakkındaki sorularımız, ekosistemlerin karşılıklı bağımlılığını gördüğümüzde doğa anlayışımız değişir. Öcalan’ın düşüncesini bu bilimsel dönüşümün içinde okumak, onun ilişkisellik ve oluş üzerine söylediklerini daha geniş bir zemine yerleştirir.

Mistisizm başka şeydir, mekanik olmayan gerçeklik başka

Mistisizm tarihsel olarak aşkın hakikat, sezgisel bilgi, kutsallık veya doğaüstü varlıklarla ilişkilendirilen geniş bir düşünce alanıdır. Modern doğa bilimlerinin ortaya çıkardığı ilişkisel gerçeklik ise deneylere, matematiksel modellere ve gözlemlere dayanır. Kuantum süperpozisyonu laboratuvarlarda incelenir, dolaşıklık deneysel olarak ölçülür, Bell eşitsizlikleri sınanır, kuantum bağlamsallığı deney düzeneklerinde araştırılır. Bütün bunlar doğanın klasik günlük sezgimizin ötesinde özellikler taşıdığını gösterir. Buradan felsefe için önemli bir sonuç çıkar. Mekanik olmayan bir gerçeklik anlayışı ile mistik bir gerçeklik anlayışı aynı kavramsal alana ait değildir. Doğa ilişkisel olabilir, olasılıksal süreçler içerebilir, bir sistemin özellikleri içinde bulunduğu bağlamla birlikte anlam kazanabilir ve bütün, parçaların birbirleriyle kurduğu ilişkiler sayesinde yeni özellikler oluşturabilir. Öcalan’ın doğayı oluş, ilişki ve farklılaşma üzerinden düşünmesi bu nedenle çağdaş doğa bilimleriyle verimli bir felsefi diyalog kurabilecek bir alana sahiptir.

Materyalizm de doğa bilimlerinden öğrenmek zorundadır

Materyalizmin en güçlü tarafı doğaya yönelmesidir ve doğaya yönelmek, doğa hakkındaki bilgimizin sürekli gelişmesini beraberinde getirir. Demokritos’un atomu ile 19. yüzyıl fiziğinin atomu aynı değildir. 19. yüzyıl fiziğinin maddesi ile kuantum alan teorisinin tarif ettiği madde de aynı kavramsal içerikte değildir. Bugün protonların ve nötronların kuarklardan oluştuğunu biliyoruz, elektronları ve diğer temel parçacıkları kuantum alanları çerçevesinde açıklıyoruz, vakum dediğimiz alanın bile fiziksel özellikler taşıdığını görüyoruz. Maddenin davranışı alanlar, etkileşimler, simetriler ve olasılıklarla birlikte anlaşılır hale geliyor. Materyalizmin gelişmesi de tam bu bilimsel hareketle birlikte gerçekleşir. Marx ve Engels kendi dönemlerinin doğa bilimlerini yakından izliyordu. Darwin’in evrim kuramı, kimya, jeoloji, termodinamik ve biyolojideki gelişmeler onların dünyasında büyük düşünsel yankılar yaratmıştı. Bugün aynı ilişkinin kuantum fiziği, evrimsel biyoloji, sinirbilim, ekoloji ve karmaşıklık bilimleriyle kurulması gerekir. Materyalizm böylece yaşayan bir düşünce haline gelir. Maddeyi yalnız var olan bir şey olarak değil, hareket eden, örgütlenen, ilişki kuran ve yeni nitelikler oluşturan bir süreç olarak düşünmeye başlarız. Buradan topluma uzanan önemli bir pencere açılır. Çünkü insan toplumu da doğanın içinden ortaya çıkmıştır. Kültür, dil, ahlak, ekonomi ve siyaset doğanın dışında gerçekleşen olaylar değildir. İnsan türünün biyolojik ve toplumsal evriminin farklı örgütlenme düzeyleridir.

Nörondan topluma aynı hata

Tek bir nörona baktığımızda düşünceyi göremeyiz. Bir insan beyninde yaklaşık 86 milyar nöron bulunur ve bu hücreler trilyonlarca bağlantı üzerinden sürekli iletişim kurar. Hafıza, algı, dil ve bilinç bu devasa ağın dinamik etkinliği içinde ortaya çıkar. Yeni bir düzey oluşmuştur. Aynı şeyi bir ormanda görürüz. Orman yalnız ağaçlardan oluşmaz. Toprak, mantarlar, bakteriler, bitkiler, hayvanlar, su, hava ve iklim süreçleri birlikte bir ekosistem meydana getirir. Her unsur diğerleriyle ilişki içindedir ve bu ilişkilerin oluşturduğu bütün, tek tek parçaların özelliklerinden daha geniş bir davranış üretir. Karınca kolonilerinde de benzer bir yapı vardır. Tek bir karıncanın bilgisi sınırlıdır, binlerce karıncanın yerel etkileşimlerinden karmaşık koloni davranışı ortaya çıkar. Doğa farklı ölçeklerde sürekli örgütlenme üretir. Atomlardan moleküller, moleküllerden hücreler, hücrelerden organizmalar, organizmalardan ekosistemler, insanlardan toplumsal yapılar oluşur. Her yeni düzey kendi ilişkilerini ve özelliklerini meydana getirir. Öcalan’ın demokratik toplum paradigmasını bu açıdan okumak verimli bir düşünsel alan açıyor. Toplum yalnız bireylerin yan yana gelmesiyle oluşan bir toplam değildir. Kadın, erkek, ekonomi, kültür, ekoloji, ahlak, politika, yerel topluluklar ve tarihsel hafıza birbirleriyle sürekli ilişki kurar. Demokratik toplum da bu ilişkilerin çoğulluğuna dayanır. Komünler, yerel meclisler, kadın örgütlenmeleri, ekolojik yapılar ve toplumsal girişimler ağlar oluşturarak toplumsal kapasite üretir. Bu açıdan demokratik toplum düşüncesi doğadaki karmaşık sistemlerin bize gösterdiği özörgütlenme ve dağıtık ilişki biçimleriyle güçlü bir felsefi yakınlık taşır.

Bilim adına mistisizm suçlaması yapılırken bilimin kendisi unutuluyor

Öcalan’ın düşüncesini mistisizm, metafizik veya idealizm kavramları üzerinden değerlendiren yazılar önemli bir tartışmanın kapısını açıyor. Çünkü böylece madde, bilinç, doğa, anlam ve toplum arasındaki ilişkinin hangi bilimsel gerçeklik anlayışı üzerinden ele alınacağı sorusu gündeme geliyor. Bu sorunun cevabı artık yalnız 19. yüzyılın kavramlarından oluşmuyor. Kuantum fiziği, evrimsel biyoloji, sinirbilim, ekoloji, karmaşıklık bilimi ve sistem teorisi bize farklı ölçeklerde aynı önemli gerçeği gösteriyor. İlişkiler, geri bildirimler, bağlam ve örgütlenme biçimleri gerçekliğin anlaşılmasında merkezi bir yer tutuyor. Bir hücrenin anlamı organizma içindeki ilişkilerinde, bir nöronun işlevi sinir ağı içindeki bağlantılarında, bir türün yaşamı ekosistemin diğer üyeleriyle ilişkisinde şekilleniyor. İnsan da doğa, toplum, tarih ve kültür ağları içinde var oluyor. Öcalan’ın düşüncesinde ilişkiselliğe verilen ağırlık bu bilimsel çağ açısından yeniden değerlendirilmeyi hak ediyor. 

Buradaki güçlü imkan kuantum fiziğini Öcalan’ın siyasal düşüncesinin kanıtı haline getirmek değildir. Çok daha kapsamlı bir şeydir. Doğa bilimlerinin açtığı yeni gerçeklik anlayışıyla sosyal bilimlerin konuşmasını sağlamak. Fizik madde anlayışımızı, evrim insan anlayışımızı, ekoloji doğa anlayışımızı, sinirbilim zihin anlayışımızı, karmaşıklık bilimi örgütlenme anlayışımızı değiştirdi. Bu büyük bilimsel dönüşümün toplumsal düşünceye de ulaşması kaçınılmazdır. Cebimizde kuantum fiziğinin ürünlerini taşıyoruz, gökyüzünü görelilikle, atomları kuantum mekaniğiyle, yaşamı evrimle, beyni ağlarla, doğayı ekosistemlerle anlamaya çalışıyoruz. Öcalan’ın demokratik toplum paradigmasını da bu geniş bilimsel dünyanın içinde okumak yeni bir düşünce alanı açıyor. Nörondan topluma, atomdan demokrasiye, ekosistemden komüne uzanan ortak kavram ilişki oluyor. Doğanın bize gösterdiği gerçeklik giderek daha hareketli, daha ilişkisel, daha çoğul ve daha örgütlü bir bütün olarak karşımıza çıkıyor. Demokratik toplum düşüncesi de insanın toplumsal varoluşunu böyle bir ilişkiler dünyası içinde yeniden düşünmeye çağırıyor.