Atomdan Topluma: İlişki Değişirse Bütün Değişir Demokratik Toplum Paradigmasına

 

Atomdan Topluma: İlişki Değişirse Bütün Değişir 

Bir insan beynine baktığımızda yaklaşık 86 milyar nörondan oluşan son derece karmaşık bir yapı görürüz. Fakat biraz daha yaklaştığımızda nöron dediğimiz şeyin de tek ve bölünmez bir varlık olmadığını fark ederiz. Nöronlar moleküllerden, moleküller atomlardan, atomlar proton, nötron ve elektronlardan oluşur. Daha derine indiğimizde proton ve nötronların da kuarklardan meydana geldiğini görürüz. Böylece doğa bize çok temel bir şey söyler. Görünürde tek olan, aslında çok sayıda bileşenin ilişkilerinden doğmaktadır. Bütün, parçaların basit toplamı değildir. Parçaların birbirleriyle kurduğu ilişkinin ortaya çıkardığı yeni bir düzeydir. Demokratik toplum paradigmasını doğa bilimlerinin bu büyük öğretisiyle birlikte düşündüğümüzde, toplumun da bireylerin yan yana dizildiği bir kalabalık değil, ilişkilerden doğan canlı bir örgütlenme olduğunu daha açık görebiliriz.

Nöron Tek Başına Beyin Değildir

Bir nöron son derece gelişmiş biyolojik bir hücredir. Elektriksel ve kimyasal sinyaller üretir, başka nöronlarla bağlantı kurar. Fakat tek bir nöronda düşünce, bilinç, hafıza ya da kişilik aramak anlamlı değildir. Bunlar milyarlarca nöron arasındaki ilişkilerin oluşturduğu ağlardan doğar. Bir düşünceyi meydana getiren şey tek bir hücre değil, çok sayıda hücrenin belirli zamanlarda ve belirli biçimlerde birlikte etkinleşmesidir. Hafıza da tek bir noktaya yazılmış sabit bir kayıt değildir. Beynin farklı bölgelerine yayılan ilişkisel bir örüntüdür.

Burada demokratik toplum paradigması açısından son derece güçlü bir düşünsel imkan ortaya çıkar. Toplumu oluşturan insanı bağımsız ve kendi kendine yeterli bir atom gibi düşünmek yerine, ilişkileri içinde var olan canlı bir özne olarak ele alabiliriz. İnsan diliyle, kültürüyle, hafızasıyla, üretimiyle, sevgisiyle, bilgisiyle ve özgürlük arayışıyla diğer insanlarla kurduğu ilişkiler içinde oluşur. Bireyin özgürlüğü ile toplumun özgürlüğü bu nedenle birbirinin karşıtı olmak zorunda değildir. Bir nöronun kapasitesi bağlantılarıyla genişlediği gibi, insanın özgürleşme kapasitesi de özgür ilişkiler kurabildiği ölçüde büyür.

Moleküller Bize İlişkinin Gücünü Gösteriyor

Nöronları biraz daha yakından incelediğimizde proteinler, yağlar, şekerler, DNA, RNA ve sayısız başka molekülle karşılaşırız. Molekül de kendi başına temel bir bütün değildir. Atomların belirli biçimlerde bağlanmasıyla ortaya çıkar. Burada önemli olan yalnızca hangi atomların bulunduğu değil, bu atomların nasıl bağlandığıdır. Aynı atomların farklı düzenlenişleri tamamen farklı özelliklere sahip moleküller oluşturabilir.

Bu durum toplumsal yaşam açısından düşündürücüdür. Bir toplumun niteliğini yalnızca onu oluşturan insanların sayısı belirlemez. İnsanların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğu belirler. Dayanışmanın, karşılıklılığın, ortak kararın, kadın özgürlüğünün, ekolojik duyarlılığın ve doğrudan katılımın güçlü olduğu ilişkiler başka bir toplumsal yapı üretir. Demokratik toplum paradigmasının gücü de burada belirginleşir. Mesele yalnızca kurumları değiştirmek değil, toplumsal ilişkilerin niteliğini dönüştürmektir. Komün, meclis, kooperatif, kadın örgütlenmesi ve ekolojik yaşam girişimleri bu nedenle yalnızca örgütsel biçimler değildir. İnsanlar arasındaki ilişkinin başka türlü kurulabileceğinin toplumsal karşılıklarıdır.

Atom Bile İlişkilerden Oluşur

Biraz daha derine gittiğimizde atomlara ulaşırız. Bir dönem atom maddenin en küçük ve bölünemez parçası olarak düşünülüyordu. Bilim geliştikçe atomun da oldukça dinamik bir yapı olduğu görüldü. Çekirdeğinde protonlar ve nötronlar bulunur, elektronlar ise kuantum kurallarıyla tanımlanan durumlar içinde atomun yapısına katılır. Atomun özellikleri yalnızca parçalarının varlığından değil, bunların birbirleriyle kurduğu ilişkilerden doğar.

Doğanın farklı ölçeklerinde aynı düşünce yeniden karşımıza çıkar. Parçalar vardır ama parçaları anlamak bütünü anlamaya yetmez. Bağlantıları, karşılıklı etkileri ve ortaya çıkan yeni özellikleri de görmek gerekir. Demokratik toplum paradigmasını bu perspektiften okuduğumuzda toplumun merkezden biçim verilen pasif bir kütle değil, kendi ilişkilerini üretme kapasitesine sahip canlı bir ağ olduğu fikri güçlenir. Mahalle meclisleri, yerel topluluklar, kadın örgütlenmeleri, ekolojik girişimler, üretim kooperatifleri ve kültürel yapılar birbirinden kopuk adacıklar olmak zorunda değildir. Aralarında güçlü bağlar kurulduğunda daha büyük bir demokratik toplumsallığın bileşenlerine dönüşebilirler.

Parçadan Bütüne Değil, İlişkiden Bütüne

Nörondan moleküle, molekülden atoma, atomdan atom altı parçacıklara doğru ilerlediğimizde doğanın iç içe geçmiş örgütlenme düzeylerinden oluştuğunu görüyoruz. Her düzey kendi özelliklerini taşırken bir alt düzeye dayanıyor ve aynı zamanda bir üst düzeyde yeni özelliklerin ortaya çıkmasına imkan sağlıyor. Bir protonun özelliklerinden hareket ederek insan düşüncesini doğrudan açıklayamayız. Molekülleri bilmek de tek başına hafızayı açıklamaz. Çünkü her yeni örgütlenme düzeyinde yeni ilişkiler ve yeni özellikler ortaya çıkar.

Toplumu anlamak için de benzer bir bakış önemlidir. İnsan biyolojik bir varlıktır ama yalnızca biyolojiden ibaret değildir. Toplum bireylerden oluşur ama yalnızca bireylerin toplamı değildir. Kültür, ahlak, ortak hafıza, dayanışma, dil, siyaset ve özgürlük gibi olgular ilişkilerin içinde ortaya çıkar. Demokratik toplum paradigmasının toplumu canlı ve kendi kendini örgütleyebilen bir yapı olarak ele alması bu nedenle doğadaki örgütlenme biçimleriyle düşünsel bir yakınlık taşır.

Özgürlük Bir İlişki Biçimidir

Buradan özgürlük kavramına da farklı bakabiliriz. Özgürlüğü yalnızca bireyin önündeki engellerin kaldırılması olarak değil, insanın başka insanlarla ve doğayla kurduğu ilişkinin niteliği olarak düşünmek mümkündür. Nöronlar bağlantıları sayesinde beynin olağanüstü kapasitesini oluştururken, insanlar da dayanışma, karşılıklılık ve ortak üretim ilişkileri sayesinde bireysel sınırlarının çok ötesinde toplumsal yetenekler geliştirirler.

Demokratik toplum paradigmasının komünal yaşam vurgusu tam da burada anlam kazanır. Komünal yaşam bireyin eridiği bir birliktelik değil, bireysel yeteneklerin ortak yaşam içinde gelişebildiği ilişkisel bir örgütlenme olarak düşünülebilir. Bir ağ içerisindeki her düğüm hem kendisidir hem de bütünün oluşmasına katkıda bulunur. Bütün de düğümlerin kapasitesini genişletir. Böylece birey ile toplum arasındaki ilişki sıfır toplamlı bir karşıtlık olmaktan çıkar.

Doğanın Derinliklerinden Demokratik Topluma

Nöron → molekül → atom → proton, nötron ve elektron zinciri bize yalnızca maddenin hangi parçalardan oluştuğunu anlatmaz. Aynı zamanda doğanın örgütlenme mantığı üzerine düşünmemizi sağlar. Evren, birbirinden bağımsız nesnelerin yan yana dizildiği büyük bir depo değildir. Farklı ölçeklerde ilişkiler kuran, bu ilişkilerden yeni özelliklerin doğduğu olağanüstü karmaşık bir süreçtir.

Demokratik toplum paradigmasını bu perspektifle birlikte okumak, toplumu da donmuş bir yapı yerine sürekli oluşan bir ilişkiler ağı olarak görmemizi sağlar. İnsanlar komünlerde, mahallelerde, kooperatiflerde, kadın örgütlenmelerinde, ekolojik yapılarda ve kültürel topluluklarda birbirleriyle yeni ilişkiler kurdukça toplumsal gerçeklik de değişir. Demokratik toplum böylece yukarıdan kurulacak tamamlanmış bir model olmaktan çıkar. Tıpkı doğadaki karmaşık sistemler gibi, yerelden başlayan ilişkilerin birbirine bağlanmasıyla büyüyen canlı bir toplumsal süreç haline gelir.

Belki de doğa bilimlerinin sosyal düşünceye verebileceği en güçlü ders tam burada yatıyor. Varlığı anlamak için yalnızca parçaların ne olduğuna değil, parçaların birbirleriyle ne yaptığına bakmak gerekir. İnsanı anlamak için nörona, nöronu anlamak için moleküle, molekülü anlamak için atoma ineriz. Fakat insanı yeniden kurabilmek için tekrar yukarı çıkmamız gerekir. Çünkü düşünce nöronda değil nöronların ilişkisinde, yaşam molekülde değil moleküllerin örgütlenmesinde, toplum da tek tek bireylerde değil insanların birbirleriyle ve doğayla kurduğu ilişkilerde ortaya çıkar.

Demokratik toplum paradigmasının belki de en derin çağrısı bu noktada belirginleşir. Yeni bir toplum arıyorsak önce yeni ilişkiler kurmalıyız. Çünkü doğada olduğu gibi toplumda da ilişki değiştiğinde bütün değişir.