Kuarktan Komüne: İlişki Değiştiğinde Bütün Değişir

Evreni anlamaya çalışırken sürekli daha küçük parçalara indik. Maddeyi atomlara, atomları proton ve nötronlara, onları da kuarklara kadar izledik. Fakat bilim ilerledikçe ilginç bir gerçekle karşılaştık. Bir şeyi oluşturan parçaları bilmek, o şeyi bütünüyle anlamaya yetmiyordu. Çünkü doğada ortaya çıkan özellikleri yalnızca parçaların ne olduğu değil, parçaların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğu da belirliyordu. Kuarklardan protonlara, atomlardan moleküllere, moleküllerden hücrelere, hücrelerden organizmalara doğru çıktığımızda her yeni örgütlenme düzeyinde önceki düzeyde tek başına bulunmayan özelliklerin ortaya çıktığını görüyoruz. Yaşam bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Bir hücreyi oluşturan moleküllerin hiçbirine tek başına “canlı” diyemeyiz. Fakat belirli bir örgütlenme ve etkileşim düzeyinde yaşam dediğimiz yeni bütün ortaya çıkar. Belki demokratik toplum paradigmasını düşünürken doğa bilimlerinin bize açtığı en önemli düşünsel kapılardan biri budur. İlişki değiştiğinde bütün değişir.

Kuarktan Atoma: Varlık Bir İlişkiler Dünyasıdır

Proton ve nötronların içinde kuarklar bulunur. Kuarkların güçlü etkileşim aracılığıyla oluşturduğu yapılardan atom çekirdeğine, çekirdeğin elektronlarla oluşturduğu atomlardan moleküllere kadar madde giderek farklı örgütlenme düzeyleri kazanır. Burada dikkat çekici olan, üst düzeyde ortaya çıkan özelliklerin alt düzeydeki tek tek bileşenlere indirgenememesidir. Hidrojenin ve oksijenin özelliklerini ne kadar iyi bilirsek bilelim, suyun bütün davranışlarını yalnızca bu iki elementin ayrı ayrı özelliklerini sıralayarak kavrayamayız. Onların belirli biçimde birleşmesi yeni özelliklerin ortaya çıkmasına yol açar. Demek ki gerçekliği anlamanın yolu yalnızca “Bu şey hangi parçalardan oluşuyor?” sorusundan geçmez. İkinci ve belki daha önemli bir soru daha vardır. Bu parçalar birbirleriyle nasıl ilişki kuruyor?

Bu soru bizi hücreye götürdüğümüzde daha da önem kazanır. Hücre milyarlarca molekülün rastgele biçimde bir araya geldiği bir torba değildir. Moleküller arasında sürekli madde, enerji ve bilgi akışı vardır. Hücreler de daha büyük yapılara katılarak dokuları, organları ve organizmaları oluşturur. İnsan bedenindeki bir kalp hücresi, sinir hücresi ya da bağışıklık hücresi hem kendi özgünlüğünü korur hem de daha büyük bir bütünün içinde işlev kazanır. Organizma böylece parçaların silindiği değil, farklılaşarak birbirine bağlandığı bir bütünlük haline gelir.

Hücreden İnsana, İnsandan Topluma

İnsan da benzer biçimde yalnızca kendi içine kapalı biyolojik bir birey değildir. Doğduğu andan itibaren başka insanlarla kurduğu ilişkiler içinde gelişir. Dilini ilişkiler içinde edinir, bilgisini toplumsal hafızadan alır, kimliğini kültürel ilişkiler içinde oluşturur. Tek başına dünyaya gelen biyolojik birey, ilişkiler aracılığıyla toplumsal insana dönüşür. Böyle bakıldığında toplum, önceden tamamlanmış bireylerin sonradan yan yana gelmesi değildir. Bireyin kendisi de toplumsal ilişkilerin içinde sürekli oluşmaktadır.

Demokratik toplum paradigmasının güçlü taraflarından biri tam burada belirginleşir. Toplumsal dönüşümü yalnızca büyük kurumların değişmesi olarak değil, yaşamın içindeki ilişkilerin yeniden kurulması olarak düşünmeye imkan verir. Kadın ile erkek arasındaki ilişki, insan ile doğa arasındaki ilişki, üretici ile tüketici arasındaki ilişki, birey ile topluluk arasındaki ilişki, bilgi ile toplum arasındaki ilişki dönüşmeye başladığında toplumun kendisi de dönüşmeye başlar. Çünkü toplum bu ilişkilerin dışında duran soyut bir varlık değildir. Toplum ilişkilerin oluşturduğu canlı bütündür.

Bireyden Komüne

Buradan komüne geçtiğimizde mesele daha açık hale gelir. Komün yalnızca insanların aynı yerde toplanması değildir. Onu komün yapan, insanlar arasında kurulan ilişkinin niteliğidir. Birlikte karar verme, ortak sorumluluk alma, bilgiyi paylaşma, dayanışma geliştirme, yaşam alanını birlikte koruma ve farklılıkların varlığını sürdürebildiği ortak bir zemin oluşturma komünü toplumsal bir örgütlenmeye dönüştürür. Böylece birey ortadan kalkmaz. Tam tersine bireyin yeteneklerini geliştirebileceği daha geniş bir ilişkiler alanı ortaya çıkar.

Bu açıdan özgür birey ile komün birbirinin karşıtı değildir. Tıpkı organizmanın farklı hücrelerden oluşması gibi demokratik toplum da farklılıklarını koruyan insanların ilişkilerinden oluşabilir. Burada doğa ile toplum arasında birebir özdeşlik kurmak gerekmiyor. Hücre toplum değildir, organizma da siyasal bir model değildir. Fakat doğanın örgütlenme biçimleri bize önemli bir yöntemsel ders verir. Bütünü anlamak istiyorsak parçalar kadar ilişkileri de anlamalıyız.

Komünden Demokratik Konfederalizme

Aynı düşünceyi bir ölçek daha büyüttüğümüzde demokratik konfederalizm fikrine ulaşabiliriz. Bir komün tek başına bütün toplumsal ihtiyaçları karşılayamaz. Fakat komünler birbirleriyle ilişki kurabilir. Mahalle meclisleri başka mahallelerle, kooperatifler başka üretim ağlarıyla, kadın örgütlenmeleri farklı bölgelerdeki kadın yapılarıyla, ekolojik topluluklar başka ekolojik mücadelelerle bağ kurabilir. Yerel olan ortadan kalkmadan daha büyük bir koordinasyon ortaya çıkabilir.

Burada önemli olan büyüdükçe tekleşmek değil, bağlantı kurdukça çoğalabilmektir. Bir ağın gücü bütün düğümlerin aynı olmasından değil, farklı düğümlerin ilişki kurabilmesinden doğar. Demokratik konfederalizmi de bu açıdan birbirinin kopyası toplulukların birleşmesi olarak değil, farklılıklarını koruyan toplumsal yapıların ortak meselelerde ilişki kurduğu çok katmanlı bir örgütlenme biçimi olarak düşünmek mümkündür.

Böylece kuarktan başlayan düşünsel yolculuğumuz ilginç bir zincir oluşturur:

Kuark → proton ve nötron → atom → molekül → hücre → organizma → insan → komün → komünler ağı → demokratik konfederalizm

Bu zincirin her halkasında ölçek değişmektedir. Fizikten kimyaya, kimyadan biyolojiye, biyolojiden toplumsal yaşama geçerken yeni özellikler ortaya çıkar. Bu nedenle bir düzeyin yasalarını diğerine doğrudan taşımak doğru olmaz. Fakat bütün bu düzeyleri birlikte düşünmemizi sağlayan ortak bir soru vardır. Yeni bütün nasıl ortaya çıkıyor?

Yanıtın önemli bir bölümü ilişkilerde saklıdır.

İlişki Değiştiğinde Bütün Değişir

Bu bakış demokratik toplum düşüncesini yalnızca gelecekte kurulacak büyük bir düzen tasarımı olmaktan çıkarır. Dönüşüm bugünkü ilişkilerin içinde başlayabilir. Bir mahallede insanların karar alma biçimi değiştiğinde küçük bir bütün değişir. Üretim ve paylaşım ilişkisi değiştiğinde başka bir bütün değişir. Kadın ile erkek arasındaki ilişki özgürleştikçe aile ve toplumsal yaşam değişir. İnsan doğayı üzerinde tasarruf edilecek bir nesne değil, kendisinin de içinde bulunduğu canlı ilişkiler bütünü olarak kavradığında ekolojik yaşamın zemini değişir. Bilgi birkaç kişinin sahip olduğu güç olmaktan çıkıp toplumsallaştığında öğrenme ve karar süreçleri değişir.

Bunların birbirine bağlanması ise daha büyük ölçeklerde yeni toplumsal örgütlenmelerin ortaya çıkmasını mümkün kılar. Komünler ağlara, ağlar daha geniş demokratik yapılara dönüşebilir. Küçük ölçek büyük ölçeğin önemsiz bir parçası değildir. Büyük ölçeğin doğabileceği ilişkisel zemindir.

Belki de demokratik toplum paradigmasını doğa bilimleriyle birlikte düşünmenin en verimli noktası tam burasıdır. Evrene baktığımızda birbirinden yalıtılmış nesnelerden çok, farklı ölçeklerde örgütlenen ilişkiler görüyoruz. Yaşama baktığımızda işbirliği, karşılıklı bağımlılık, farklılaşma ve ağlar görüyoruz. İnsana baktığımızda ise dili, hafızayı, kültürü ve düşünceyi mümkün kılan toplumsal ilişkiler görüyoruz.

O halde yeni toplumu yalnızca uzakta duran büyük bir hedef olarak düşünmek yerine başka bir yerden başlayabiliriz.

İlişkiyi değiştirmekten.

Çünkü kuarktan atoma, hücreden organizmaya, bireyden komüne kadar bize eşlik eden temel düşünce şudur:

Parçalar önemlidir. Fakat bütünü doğuran, parçaların kurduğu ilişkidir. İlişki değiştiğinde bütün değişir.