Komünal Yaşam Bir Tercih Değil, Türümüzün Geleceği İçin Bir Zorunluluktur

 

Doğadan Öğrenmeyen Toplum Kendi Geleceğini Tüketir

Komünal Yaşam Bir Tercih Değil, Türümüzün Geleceği İçin Bir Zorunluluktur

İnsan doğayı incelemeye başladığında önce onu kendisinden ayrı bir dünya sandı. Taşları, yıldızları, bitkileri, hayvanları, hücreleri ve atomları araştırdı. Bilim ilerledikçe karşısına başka bir gerçek çıktı. İnsan doğanın karşısında duran bir gözlemci değil, yaklaşık dört milyar yıllık yaşam tarihinin içinden çıkmış bir canlıydı. Bedenimizdeki karbon yıldızlarda oluştu, hücrelerimizin işleyişi milyarlarca yıllık biyolojik evrimin mirasını taşıyor, beynimiz milyonlarca yıllık canlılık tarihinin katmanları üzerinde çalışıyor. Soluduğumuz oksijenden bağırsaklarımızdaki mikroorganizmalara kadar yaşamımız başka canlıların varlığına bağlı. Bilim bize giderek daha açık biçimde şunu gösteriyor. Yaşam tek başına var olan nesnelerin toplamından çok, ilişkilerin oluşturduğu karmaşık bir bütündür. Buna rağmen sosyal bilimlerin önemli bir bölümü hala insanı doğadan kopuk, toplumu ise kendi başına işleyen ayrı bir alan gibi düşünmeye devam ediyor. Doğa bilimleri yirmi birinci yüzyıla ilerlerken toplumsal düşüncenin on dokuzuncu yüzyılın bazı varsayımlarına tutunması giderek daha büyük bir yöntem sorununa dönüşüyor.

Doğa Bize Ne Anlatıyor

Doğada yalnız rekabet yoktur. Rekabet vardır, fakat işbirliği, karşılıklı bağımlılık, ortak yaşam ve simbiyoz da vardır. İnsan bedeni tek başına insan hücrelerinden oluşan kapalı bir yapı değildir. Mikrobiyal yaşamla birlikte işleyen bir ekosistemdir. Çok hücreli canlılığın kendisi bir zamanlar bağımsız yaşayan hücrelerin giderek daha karmaşık işbirliği biçimleri geliştirmesinin uzun tarihini taşır. Evrim yalnız güçlü olanın zayıf olanı ortadan kaldırdığı basit bir yarış değildir. İşbirliği yapabilen, çevresiyle uyum kurabilen, değişime cevap verebilen ve karşılıklı bağımlılık ilişkileri geliştirebilen yaşam biçimleri de evrimsel süreçte büyük başarı göstermiştir.

Doğa bize anayasa yazmaz. Ahlak öğretmez. Hangi ekonomik sistemi kuracağımızı söylemez. Fakat insanın hangi maddi dünyanın içinde var olduğunu gösterir. Sosyal bilimlerin doğa bilimlerini izlemesi gerektiğini söylerken kastettiğimiz budur. Toplum teorisi biyolojiye indirgenemez, fakat biyolojiyi yok sayamaz. Ekonomi ekolojiden bağımsız düşünülemez. İnsan davranışı evrimsel geçmişimizden koparılamaz. Kültür beynin biyolojik olanaklarından bağımsız değildir. İnsan topluluklarının tarihi de üzerinde yaşadıkları iklimden, sudan, topraktan, enerjiden ve diğer canlılardan ayrı okunamaz.

İnsan Zaten Komünal Bir Türdür

İnsanlık tarihine baktığımızda daha çarpıcı bir tabloyla karşılaşıyoruz. Homo sapiens yaklaşık 300 bin yıldır var. Devletli uygarlıkların tarihi ise bunun küçük bir bölümünü kapsıyor. Türümüzün yaşamının büyük kısmı küçük topluluklar içinde, paylaşımın, karşılıklı yardımın, ortak çocuk bakımının ve yoğun toplumsal ilişkilerin belirleyici olduğu koşullarda geçti. İnsan yavrusunun olağanüstü uzun bağımlılık dönemi bile bireysel yaşamdan çok kolektif bakım gerektirir. Tek bir insanın çocuğunu büyütmesi, besin bulması, kendisini koruması ve kuşaklar boyunca bilgi biriktirmesi son derece güçtür. Dil tek başına oluşamaz. Kültür tek başına üretilemez. Bilgi tek başına aktarılamaz. İnsan, başka insanlarla ilişki kurarak insanlaşır.

Bu nedenle komünal yaşamı yalnız geçmişte kalmış romantik bir köy hayatı olarak düşünmek, sosyal bilimlerin kendi dar alanlarına sıkışmak ve doğa bilimlerindeki büyük dönüşümü yeterince izleyememektir. Komünalite türümüzün biyolojik ve toplumsal tarihinin derinliklerine uzanan bir yaşam kapasitesidir. Sofrada yemeği paylaşırken, afet sırasında birbirimize yardım ederken, mahallede ortak bir sorun için örgütlenirken veya bilgiyi kuşaktan kuşağa aktarırken aynı tarihsel kapasite yeniden ortaya çıkar. Kapitalizm bile bu kapasiteyi ortadan kaldıramaz. Çünkü üretimin kendisi milyonlarca insanın işbirliğine dayanır. 

Ekolojik Kriz Bize Sınırı Gösteriyor

Bugün sorun artık yalnız adaletsizlik değildir. İnsanlık gezegenin biyofiziksel sınırlarıyla karşı karşıya geliyor. Atmosferin sınırsız bir atık deposu, ormanların sınırsız hammadde, denizlerin sınırsız kaynak olduğunu varsayan bir uygarlık anlayışı uzun süre devam edemez. Sonsuz ekonomik büyümeyi sınırlı bir gezegen üzerinde sürdürme düşüncesi kendi içinde ciddi bir çelişki taşır. İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, toprak bozulması, tatlı su baskısı ve ekosistemlerin parçalanması ayrı ayrı krizler değildir. Aynı üretim ve tüketim düzeninin farklı yüzleridir.

Bu nedenle komünal yaşam artık yalnız eşitlik arayanların ahlaki tercihi olarak görülemez. Türümüzün geleceğine ilişkin maddi bir tartışmadır. Buradaki komünalite herkesi aynılaştıran kapalı topluluklar anlamına gelmez. Ortak kaynakların demokratik yönetimini, yerel karar süreçlerine doğrudan katılımı, bakım emeğinin paylaşılmasını, üretimin toplumsal ve ekolojik ihtiyaçlara göre yeniden düşünülmesini, kadınların özgürlüğünü, farklılıkların birlikte yaşayabilmesini ve insanların kendi yaşamlarını etkileyen kararlar üzerinde söz sahibi olmasını anlatır. Teknoloji de bunun karşıtı değildir. Yenilenebilir enerji ağlarından açık bilgi sistemlerine, yapay zekadan dağıtık üretime kadar çağdaş teknoloji doğru toplumsal ilişkiler içinde merkezi iktidarı büyütmek yerine ortak yaşamı kolaylaştırabilecek imkanlar taşıyor.

Doğa Bilimleri İlerlerken Sosyal Bilimler Yerinde Sayamaz

Newton fiziğinin büyük başarısı dünyayı parçalarına ayırarak inceleyebilmesiydi. Sonraki bilimsel gelişmeler parçaları bilmenin her zaman bütünü anlamaya yetmediğini gösterdi. Ekoloji ilişkileri, evrim değişimi, sinirbilim ağları, karmaşıklık bilimi geri beslemeleri inceliyor. Canlı sistemlerde bütünü oluşturan ilişkiler en az parçalar kadar önem taşıyor. Toplumu yalnız bireylerin, sınıfların, devletlerin veya kurumların ayrı ayrı davranışları üzerinden açıklamak da giderek yetersiz kalıyor. İnsan aynı anda biyolojik, toplumsal, kültürel ve ekolojik bir varlıktır. Kadın özgürlüğünü ekonomik ilişkilerden, ekonomiyi ekolojiden, demokrasiyi gündelik yaşamdan, emeği bakım faaliyetlerinden kopardığımızda gerçeğin yalnız bir bölümünü görebiliyoruz.

Buradan yeni bir toplumsal düşüncenin kapısı açılıyor. Marx'ın sermaye ilişkilerini çözümleyen büyük katkısını Darwin'in evrimsel düşüncesiyle, çağdaş ekolojinin karşılıklı bağımlılık bilgisiyle, antropolojinin insan topluluklarına ilişkin bulgularıyla, sinirbilimin insan davranışına ilişkin araştırmalarıyla ve karmaşıklık biliminin ağ yaklaşımıyla yeniden konuşturmak gerekiyor. Hiçbiri tek başına toplumun bütün açıklamasını veremez. Birlikte düşündüğümüzde ise insanın doğanın dışında kurulmuş ayrıcalıklı bir varlık olmadığı daha görünür hale gelir.

Ya Birlikte Yaşayacağız Ya da Yaşamın Koşullarını Tüketeceğiz

Milyarlarca yıllık yaşam tarihi bize tek bir siyasi reçete vermiyor, fakat çok güçlü bir sınır çiziyor. Hiçbir canlı çevresinin maddi koşullarını sürekli tüketerek sonsuza kadar varlığını sürdüremez. İnsan da bu kuralın dışında değildir. Teknolojimiz bizi doğanın efendisi yapmadı. Doğaya müdahale kapasitemizi olağanüstü büyüttü. Bu güç demokratik ve ekolojik bir toplumsal akılla birleşmediğinde kendi yaşam koşullarımızı değiştirebilecek ölçekte bir baskıya dönüşüyor.

Komünal yaşam bu nedenle geçmişe dönüş çağrısı değildir. Geleceği kurma arayışıdır. Bireyin yok olduğu bir kolektivizm de değildir. Bireyin ancak toplumla, toplumun ancak doğayla birlikte var olabileceğini kabul eden başka bir özgürlük anlayışıdır. Sağlıklı toplum ile sağlıklı ekosistem birbirinden ayrı değildir.

Doğa milyarlarca yıldır ilişkiler kurarak, çeşitlenerek, dönüşerek ve yeni örgütlenme biçimleri yaratarak ilerliyor. İnsanlığın önündeki soru artık doğaya egemen olup olamayacağımız değildir. Soru, doğanın içinde olduğumuzu kavrayarak nasıl yaşayacağımızdır.

Komünaliteyi bu nedenle yalnız politik bir ideal olarak görmüyoruz. İnsan türünün geçmişinden gelen, bugün yeniden biçimlendirilmesi gereken ve geleceğini belirleyecek yaşamsal bir kapasite olarak görüyoruz. Sosyal bilimlerin önündeki büyük görev de doğa bilimlerini taklit etmek değil, onların açtığı yeni gerçeklik ufkunu toplumsal düşünceye taşımaktır. Çünkü doğadan öğrenmek, sonunda kendimizi öğrenmektir.