Hegemonya Zorla Değil, Rızayla Derinleşir

 

Devletin Dışında, Zihnin İçinde: Hegemonyanın Görünmeyen Yüzü

Bir sistem kendisini yalnızca silahla, polisle, mahkemeyle, hapishaneyle ya da açık baskıyla var etmez. Bunlar iktidarın görünür araçlarıdır. Kalıcı bir düzenin asıl gücü ise insanların o düzeni yalnızca korkudan kabul etmesinde değil, onun doğrularını kendi doğruları gibi benimsemesinde yatar. Gelenek, din, kültür, eğitim, aile, medya, siyaset ve gündelik yaşam bu rızanın üretildiği alanlardır. İnsan daha çocukluktan itibaren neyin doğru, neyin yanlış, neyin kutsal, neyin ayıp, neyin tehlikeli olduğunu öğrenir. Zamanla bu değerlerin tarihsel ve toplumsal olarak üretildiğini unutur, onları doğal ve değişmez kabul etmeye başlar. Sistem böylece yalnızca dışarıda duran bir yapı olmaktan çıkar, bireyin zihnine yerleşir.

Hegemonya Zorla Değil, Rızayla Derinleşir

Bir düzenin sürekli baskı uygulamak zorunda kalması aslında onun kırılganlığını gösterir. Daha güçlü olan, insanların kendi kendilerini denetlemeye başlamasıdır. Birey hangi düşüncenin makbul, hangisinin sakıncalı olduğunu bilir. Hangi sorunun sorun yaratacağını, hangi sözün çevresinde tepki doğuracağını, hangi fikrin onu yalnızlaştıracağını öğrenir. Böylece açık bir yasak olmadan da düşünce sınırlandırılabilir. İnsan, dışarıdan zorlanmadığı halde kendi zihninin sınırlarını kendisi çizer.

Bu durum yalnızca devletin ideolojik düzeniyle açıklanamaz. Aile, okul, dini çevre, siyasi örgüt, arkadaş grubu, meslek çevresi, medya ve sosyal ilişkiler bireyin düşünsel dünyasını birlikte biçimlendirir. Her biri ona bir aidiyet, bir kimlik ve bir doğrular bütünü sunar. İnsan bu doğruların içinde güvenlik hisseder. Onları sorgulamaya başladığında yalnızca bir fikri değil, kendisini çevreleyen ilişkiler ağını da riske atmış olur.

İnsan Neden Kendi Doğrularına Yakın Bilgiyi Seçer?

İnsan çoğu zaman kendi düşüncesine yakın bilgiyi daha kolay kabul eder. Çünkü bilgi yalnızca bilgi değildir. İnançlarımız, siyasi tercihlerimiz, değerlerimiz ve kabullerimiz aynı zamanda kimliğimizin parçalarıdır. Yıllarca savunduğumuz bir düşüncenin yanlış veya eksik olduğunu kabul etmek, geçmişimizin bir bölümünü de yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Bu nedenle alternatif bilgi bazen merak uyandırmak yerine tehdit duygusu yaratır.

İnsan kendisini doğrulayan bilgiyle karşılaştığında rahatlar. Onu sarsan bilgiyle karşılaştığında ise savunmaya geçebilir. Burada sorun yalnızca bilgisizlik değildir. İnsan, ait olduğu çevreyi, dostluklarını, geçmişini ve kendisi hakkında kurduğu hikayeyi korumaya çalışır. Bir düşünceden vazgeçmek bazen bir topluluktan uzaklaşmak anlamına gelir. Bu nedenle insanlar yanlış olduğunu sezseler bile kimi düşüncelere tutunabilirler.

Sürüyü Terk Etmek Neden Bu Kadar Zordur?

İnsan toplumsal bir varlıktır. Ait olmak, kabul görmek, birlikte yaşamak ve başkaları tarafından tanınmak güçlü ihtiyaçlardır. Bu yüzden toplumun yerleşik doğrularının dışına çıkmak yalnızca düşünsel cesaret gerektirmez. Sosyal bedelleri de vardır. Aileyle çatışmak, arkadaş çevresini kaybetmek, siyasi grubun dışına itilmek, mahallede yabancılaşmak, yıllarca birlikte mücadele ettiği insanlardan uzaklaşmak kolay değildir.

Sürünün dışına çıkan birey yalnızlaşabilir. Üstelik bu yalnızlık yalnızca duygusal değildir. İnsan dayanışma ağını, sosyal çevresini, güven duygusunu ve bazen hayatındaki anlamın önemli bir bölümünü kaybedebilir. Bu nedenle hegemonya yalnızca yukarıdan aşağıya kurulmaz. Toplumun üyeleri birbirlerini de denetler. Aile, mahalle, cemaat, örgüt, siyasi çevre ve arkadaş grubu kendi doğrularını bireye tekrar tekrar hatırlatır. Böylece baskının önemli bir bölümü merkezi iktidardan değil, toplumsal çevreden gelir.

Bu Mekanizma Yalnızca Devletli Düzenlerde İşlemez

Burada özellikle önemli bir noktaya dikkat etmek gerekir. Rıza üretimi, dogma yaratma, alternatif bilgiyi dışlama ve grup dışına çıkan bireyi yalnızlaştırma yalnızca devletli hegemonya biçimlerine özgü değildir. Kendilerini sisteme karşı tanımlayan sosyalist, devrimci ya da muhalif çevrelerde de aynı mekanizmalar yeniden üretilebilir.

Bir sosyalist çevre devletin ideolojik baskısını eleştirirken kendi içinde tartışılmaz doğrular yaratabilir. Belirli kitaplar kutsallaştırılabilir, belirli düşünürler sorgulanamaz hale getirilebilir, belirli tarihsel yorumların dışına çıkanlar sapma içinde görülmeye başlanabilir. Örgütün geçmişte aldığı kararlar değişen koşullara rağmen eleştirilemez hale gelebilir. Yeni bilimsel bilgiler, yeni toplumsal deneyimler veya farklı teorik yaklaşımlar mevcut ideolojik çerçeveyi rahatsız ettiği için dışlanabilir.

Böyle bir durumda kişi artık devletin baskısından değil, kendi siyasi çevresinin baskısından çekinmeye başlar. Yanlış anlaşılmaktan, çizgi dışı görülmekten, reformist, revizyonist, liberal, anarşist ya da başka bir sıfatla damgalanmaktan korkabilir. Sonuç değişmez. Birey sorularını kendi içinde tutar ve grubun ortak doğrularına uyum sağlamaya başlar.

Bu nedenle hegemonya yalnızca iktidarda olanların sorunu değildir. Her örgüt, her hareket ve her topluluk kendi içinde küçük hegemonya biçimleri üretebilir.

Muhalif Olmak Özgür Düşünmek Anlamına Gelmez

Bir insanın devlete karşı olması, onun otomatik olarak özgür düşündüğü anlamına gelmez. Kapitalizme karşı olmak da tek başına zihinsel özgürlük sağlamaz. Egemen ideolojiyi reddeden bir insan, başka bir ideolojiyi sorgulamadan kabul edebilir. Bir dogmadan kurtulurken başka bir dogmaya bağlanabilir.

Bu yüzden eleştirel düşünmenin gerçek ölçüsü yalnızca rakibi eleştirmek değildir. Kendi bulunduğun yeri de eleştirebilmektir. Kendi örgütünün, kendi siyasi geleneğinin, kendi teorinin, hatta yıllarca savunduğun düşüncelerin yanlış veya eksik olabileceği ihtimalini açık tutabilmektir.

Sosyalist çevrelerde de teori zamanla yalnızca analiz aracı olmaktan çıkıp kimliğe dönüşebilir. Kimliğe dönüşen teori ise eleştiriye karşı daha savunmacı hale gelir. Kadın özgürlük mücadelesi, ekoloji, kimlik sorunları, yeni bilimsel gelişmeler ya da farklı toplumsal hareketler mevcut kalıpları zorluyorsa bunları anlamak yerine eski şemalara uydurma eğilimi doğabilir. Sorun da tam burada başlar.

Alternatif Bilgi Neden Rahatsızlık Yaratır?

Her hegemonik yapı alternatif bilgiyi rahatsız edici bulabilir. Çünkü yeni bilgi yalnızca yeni bir veri sunmaz. Yerleşik ilişki düzenini, hiyerarşiyi ve kimliği de sarsabilir. Bu nedenle alternatif düşünce her zaman yasaklanmak zorunda değildir. Küçümsenebilir, görünmez kılınabilir, marjinal ilan edilebilir ya da onu dile getiren kişi hedef alınabilir.

Bir görüşün kendisini tartışmak yerine onu söyleyen kişiye saldırmak, hegemonik savunmanın en yaygın biçimlerinden biridir. Çünkü bu yöntem düşüncenin içeriğine girmeden onu etkisizleştirmeye çalışır. İnsanlar zamanla bazı fikirleri okumadan, dinlemeden ve anlamaya çalışmadan reddetmeyi öğrenir. Böylece bilgiye erişim açık görünür ama düşünsel erişim kapanır.

En Güçlü Sansür Zihnin Kendi Kendini Susturmasıdır

Bir insan konuşmadan önce hangi sözün tepki yaratacağını düşünüyor ve bundan dolayı susuyorsa baskı artık yalnızca dışarıdan gelmiyordur. İktidar bireyin içine taşınmıştır. Bu durum devletli toplumda da olabilir, sosyalist bir örgütte de, dini bir çevrede de, aile içinde de.

İnsan kendi kendini denetlemeye başladığında sistem daha az zor kullanır. Çünkü birey neyi söylememesi gerektiğini kendisi bilir. Bu noktada hegemonya en görünmez ve en güçlü biçimine ulaşır. İnsan sınırlarını dışarıdan dayatılmış sınırlar olarak değil, kendi doğal düşüncesi olarak yaşamaya başlar.

Dijital Dünyada Yeni Sürüler

Bugün bu mekanizmaya sosyal medya ve algoritmalar da eklenmiş durumda. İnsan kendisine yakın düşünceleri daha fazla gördükçe kendi dünyasının toplumun bütünü olduğunu sanabiliyor. Aynı düşüncelerin tekrar tekrar karşısına çıkması onları daha güçlü ve daha doğal hale getirebiliyor. Böylece eski mahallelerin yerini dijital mahalleler alıyor.

Fakat asıl sorun algoritmanın kendisinden daha derindir. İnsan zaten kendisine yakın bilgiye yönelme eğilimindedir. Dijital sistemler bu eğilimi büyütür. Her topluluk kendi doğrularını tekrar tekrar üretir, kendi dilini kurar ve dışarıdakileri giderek daha anlaşılmaz hale getirir.

Bu durum sosyalist çevreler için de geçerlidir. Sürekli aynı kaynakları okuyan, aynı insanları dinleyen, aynı kavramlarla konuşan ve kendi düşünsel evreni içinde dolaşan bir yapı dışarıdaki değişimi görmekte zorlanabilir. Kendini sürekli doğrulayan bilgi çevresi zamanla eleştirel düşünmenin önünü kesebilir.

Özgürleşme Başka Bir Doğruya Teslim Olmak Değildir

Gerçek özgürleşme yalnızca mevcut doğruları terk etmek değildir. Yeni doğruları da sorgulanabilir tutabilmektir. Devletin dogmasını reddedip örgüt dogmasına bağlanmak, bir kutsalı yıkıp yerine başka bir kutsal koymak özgürleşme değildir.

Özgür düşünce, insanın sürekli fikir değiştirmesi anlamına gelmez. Bir düşünceyi güçlü biçimde savunurken bile onun eksik veya yanlış olabileceği ihtimalini açık tutabilmektir. Kendi düşüncesine yönelen eleştiriyi tehdit olarak değil, düşüncenin gelişme imkanı olarak görebilmektir.

Bir sosyalist hareketin gerçekten özgürlükçü olup olmadığı da yalnızca devlete karşı söyledikleriyle ölçülemez. Kendi içindeki farklı düşüncelere nasıl davrandığıyla da ölçülür. Soru soranı susturuyor mu, yoksa tartışmayı derinleştiriyor mu? Yeni bilgiyi tehdit olarak mı görüyor, öğrenme imkanı olarak mı? Geçmiş teorileri değişmez doğrular gibi mi koruyor, yoksa onları yeni koşullar içinde yeniden mi değerlendiriyor?