Demokratik Toplumu Anlamak İçin Evrene Yeniden Bakmak

Klasik Fiziğin Kurduğu Dünya Tasarımı

Klasik fizik insanlığa büyük bir düşünsel imkan açtı. Hareketi, kuvveti ve düzeni matematiksel olarak açıklamayı sağladı. Newton fiziğinin başarısı zamanla yalnızca fiziği değil, insanın dünyaya ve topluma bakışını da etkiledi. Evren büyük bir makine gibi düşünüldü. Parçalar belli yasalara göre hareket ediyor, nedenler belirli sonuçlar doğuruyor, bütün de bu düzen içinde işliyordu. Bu düşünme biçimi sosyal bilimlere taşındığında toplum da benzer şekilde ele alındı. Bireyler parçalar, kurumlar dişliler, devlet merkezi düzenleyici güç, tarih ise belirli yasalar doğrultusunda ilerleyen bir süreç olarak yorumlandı. Böylece toplumun da tıpkı mekanik bir sistem gibi çözümlenebileceği düşüncesi güç kazandı. Oysa çağdaş doğa bilimleri, doğanın çok daha ilişkisel, çok daha ağsal ve çok daha yaratıcı bir örgütlenmeye sahip olduğunu gösteriyor.

Kuantumla Birlikte Nedenselliğin Çözülmesi

Kuantum fiziği klasik nedenselliği ve determinizmi ortadan kaldırdı. Klasik düşüncede başlangıç koşulları bütünüyle bilindiğinde geleceğin de tam olarak hesaplanabileceği kabul ediliyordu. Kuantum dünyasında ise belirli olayların sonucu tek tek önceden kesin biçimde belirlenmiyor. Olasılık, etkileşim ve ilişki doğanın temel özellikleri olarak karşımıza çıkıyor. Böylece evrenin önceden kurulmuş bir saat gibi işlediği düşüncesi geçerliliğini yitiriyor. Etkileşimler yeni durumlar yaratıyor, ilişkiler sonuç üzerinde belirleyici oluyor. Bu değişim yalnızca fiziğin teknik alanıyla sınırlı kalmıyor. Gerçekliği nasıl düşündüğümüzü de değiştiriyor. Doğa, parçaların belli bir sırayla hareket ettiği kapalı bir makine değil, ilişkilerin sürekli yeni özellikler ürettiği canlı bir süreç olarak görünmeye başlıyor.

İlişki Değişince Maddenin Niteliği Değişiyor

Bunu anlamanın en sade örneklerinden biri karbondur. Kurşun kalemin ucundaki grafit de elmas da karbon atomlarından oluşur. Atomların türü aynıdır, fakat aralarındaki bağların düzeni farklıdır. Birinde yumuşak grafit, diğerinde son derece sert elmas ortaya çıkar. Maddenin özelliğini yalnızca hangi atomlardan oluştuğu belirlemez. Atomların nasıl ilişki kurduğu belirler. Çin'de Pekin yakınındaki yüksek enerji fiziği merkezinde yapılan  deneylerde ortaya çıkan son bulgular da aynı düşünceyi parçacık ölçeğinde destekliyor. Güçlü etkileşimi taşıyan gluonlar kendi aralarında bağ kurarak yeni bir parçacık yapısı oluşturabiliyor. Teknik ayrıntıya girmeden söylersek burada dikkat çekici olan, ilişkiyi taşıyan unsurların kendi ilişkileri içinde yeni bir bütün meydana getirebilmesidir. Doğa bize yalnızca parçaların varlığını değil, parçalar arasındaki bağın yaratıcı gücünü de gösteriyor.

Beyin, Orman ve Canlı Sistemler

İnsan beyninde milyarlarca nöron vardır, fakat düşünceyi yaratan şey yalnızca nöronların sayısı değildir. Nöronların birbirleriyle kurduğu bağlantılar, bu bağlantıların gücü ve farklı bölgelerin birlikte çalışma biçimi hafızayı, öğrenmeyi ve düşünceyi oluşturur. Yeni bir şey öğrendiğimizde beynimize bütünüyle yeni bir sinir sistemi eklenmez. Mevcut ilişkiler yeniden düzenlenir. İlişki değişir, bütünün işleyişi değişir. Ekosistemlerde de aynı ilke görülür. Bir ormanı yalnızca ağaç sayısıyla açıklayamayız. Ağaçlar, mantarlar, kuşlar, böcekler, mikroorganizmalar, toprak, su ve iklim arasında kurulan bağlar ormanın karakterini belirler. Türler arasındaki ilişkiler değiştiğinde ekosistemin bütünü de değişir. Bir ormanı orman yapan yalnızca orada bulunan canlılar değil, bu canlıların birbirleriyle kurduğu yaşam ağıdır. Doğa, parçaların yan yana durduğu bir koleksiyon değil, ilişkilerin sürekli ürettiği bir bütündür.

Sosyal Bilimler Neden Bu Dönüşümü İzlemeli

Doğa bilimlerinde düşünme biçimi bu kadar değişmişken sosyal bilimlerin toplumu hala yalnızca doğrusal yasalarla açıklaması yeterli değildir. Toplum da ilişkilerden oluşan karmaşık bir bütündür. İnsan yalnızca ekonomik bir birim değildir. Aynı anda biyolojik, kültürel, duygusal, tarihsel, ekolojik ve toplumsal bir varlıktır. Üretim ilişkileri, sınıflar ve ekonomi önemlidir. Bunun yanında toplumsal cinsiyet ilişkileri, ekoloji, kültür, dil, hafıza, teknoloji, bilgi üretimi ve yerel örgütlenmeler de bütünün karakterini belirler. Aynı insanlar farklı ilişki biçimleri kurduğunda farklı toplumsal yapılar ortaya çıkar. Bir mahallede insanlar yalnızca yan yana yaşayabilir ya da ortak sorunlarını birlikte konuşup karar alabilir. Bir kooperatifte üreticiler birbirleriyle başka türlü ilişki kurabilir. Kadınların kendi örgütlenmelerini oluşturması toplumdaki söz, temsil ve karar ilişkilerini dönüştürür. Ekoloji hareketleri insan ile doğa arasındaki bağı yeniden kurar. İnsanlar aynı kalırken ilişkilerin biçimi değişebilir ve bu değişim toplumsal bütünün karakterini dönüştürebilir.

Demokratik Toplum Bir İlişkiler Düzenidir

Demokratik toplum yalnızca seçimlerden, parlamentodan ve yasal kurumlardan oluşmaz. İnsanların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğu, karar süreçlerine nasıl katıldığı, bilgiyi nasıl paylaştığı ve ortak yaşamı nasıl örgütlediği de demokrasinin temelidir. Yerel meclisler, kadın örgütlenmeleri, kooperatifler, sendikalar, ekoloji hareketleri ve kültürel yapılar birbirleriyle ilişki kurdukça demokratik toplumun dokusu güçlenir. Burada belirleyici olan tek bir merkezin gücü değil, ilişkilerin yaygınlığı ve canlılığıdır. Bir mahallede insanlar ortak karar almaya başladığında yalnızca yeni bir toplantı düzenlenmiş olmaz. İlişkinin niteliği değişir. Bir üretici kooperatifinde yalnızca ekonomik bir birlik kurulmaz. Üreticilerin birbirleriyle kurduğu bağ yeniden biçimlenir. Demokratik toplum, insanların yalnızca aynı coğrafyada bulunmasından değil, birbirleriyle kurdukları katılımcı, dayanışmacı ve eşitlikçi ilişkilerden doğar.

Merkezden Ağa Doğru

Canlı sistemlere baktığımızda düzenin her zaman tek bir merkezden kurulmadığını görüyoruz. Beyinde bütün düşüncelerin çıktığı tek bir merkez yoktur. Ormanda bütün canlıları yöneten tek bir otorite yoktur. Bağışıklık sisteminde bütün kararları veren tek bir hücre bulunmaz. Buna rağmen düzen vardır. Bu düzen ilişki, geri bildirim, haberleşme ve karşılıklı uyum içinde oluşur. Demokratik toplum da bu bakışla düşünülebilir. Farklı topluluklar birbirleriyle bağ kurdukça geniş bir toplumsal ağ oluşur. Bütünün gücü tek bir merkezde toplanan güçten değil, ağın içindeki ilişkilerin çeşitliliğinden ve canlılığından doğar. Böyle bir düzen farklılıkları aynılaştırmaz. Farklılıkların kendi özelliklerini koruyarak bütüne katılmasını sağlar.

İlişki Değiştiğinde Toplum da Değişir

Klasik fizik bize parçaları öğretti. Kuantum fiziği klasik nedenselliği ve determinizmi ortadan kaldırdı. Sinirbilim ağların önemini gösterdi. Ekoloji yaşamın ilişkiler içinde örgütlendiğini ortaya koydu. Biyoloji canlıların çevrelerinden ayrı düşünülemeyeceğini gösterdi. Bugün doğa bilimlerinin çizdiği tablo nettir. Gerçeklik yalnızca nesnelerden oluşmaz. Nesneler arasındaki ilişkiler de gerçekliği kurar. Bu nedenle toplumu anlamak için yalnızca kimlerin var olduğuna bakmak yetmez. İnsanların birbirleriyle, doğayla, üretimle, bilgiyle ve karar süreçleriyle nasıl ilişki kurduğuna bakmak gerekir. Demokratik toplumun dönüşüm gücü de burada bulunur. Aynı insanlar farklı ilişkiler kurduğunda başka bir toplumsal bütün ortaya çıkar. Doğada ilişki değiştiğinde bütün değişir. Demokratik toplum da insanların birbirleriyle kurduğu ilişkinin değişmesiyle oluşur.