Bedenimiz Bir Komün Gibi mi Çalışıyor?

İnsan bedenindeki ortak yaşamdan komünal topluma

Bir insan yemek yediğinde dışarıdan bakıldığında son derece bireysel bir olay gerçekleşiyor gibi görünür. Yemeği ağzımıza biz götürürüz, çiğneriz, yutarız ve bedenimizin onu sindirdiğini düşünürüz. Fakat biraz yakından baktığımızda “ben sindiriyorum” cümlesi bile tartışmalı hale gelir. Çünkü sindirim, tek bir organın gerçekleştirdiği merkezi bir faaliyet değildir. Ağızdan mideye, pankreastan karaciğere, ince bağırsaktan kalın bağırsağa kadar çok sayıda organın, hücrenin, enzimin, hormonun, sinirsel iletinin ve bağırsaklarımızda yaşayan devasa mikroorganizma topluluğunun sürekli ilişkisiyle gerçekleşir. Yaşam burada tekil değil, ilişkisel bir süreçtir.

Beden Bir Organlar Toplamı Değil, İlişkiler Ağıdır

Mide tek başına insanı besleyemez. Karaciğer tek başına metabolizmayı sürdüremez. Bağırsak tek başına sindirim yapamaz. Pankreasın ürettiği enzimler başka yerde işe yarar, karaciğerin ürettiği safra başka bir organda kullanılır, bağırsaktan emilen besinler kan dolaşımıyla bütün bedene taşınır. Bir organın ürettiği şey çoğu zaman kendisi için değil, bütünün devamı içindir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken daha önemli bir nokta vardır. Organlar bütüne katkıda bulunurken kendi farklılıklarını kaybetmezler. Karaciğer bağırsaklaşmaz, bağırsak mideye dönüşmez, pankreas karaciğerin işini üstlenmez. Bütünlük, parçaların birbirine benzemesinden değil, farklılıklarını koruyarak ilişki kurabilmelerinden doğar.

Bu biyolojik gerçek komünal yaşam üzerine düşünürken son derece öğreticidir. Komünal toplum da herkesi birbirine benzetmek anlamına gelmek zorunda değildir. Tersine farklı yeteneklerin, deneyimlerin, ihtiyaçların ve üretim biçimlerinin karşılıklı bağımlılık içinde örgütlenmesi olarak düşünülebilir. Bedenin bütünlüğünü mümkün kılan şey tek tipleşme değil, farklılaşmış yapıların koordinasyonudur. Bu nedenle biyolojik organizmada birlik ile çeşitlilik birbirinin karşıtı değildir. Birbirinin koşuludur.

Bağırsakta Yalnız Değiliz

Bu ilişkinin belki de en çarpıcı örneği bağırsak mikrobiyomudur. İnsan sindirim sistemi yalnızca insan hücrelerinden oluşan kapalı bir dünya değildir. Bağırsaklarımız çok büyük ve çeşitli bir mikroorganizma topluluğuna yaşam alanı sağlar. Bu mikroorganizmaların bir bölümü sindirilemeyen besin bileşenlerini parçalar, çeşitli metabolitler üretir ve bağışıklık sistemiyle sürekli etkileşim halindedir. Dolayısıyla insan bedeninin işleyişini yalnızca “insana ait” hücrelerle açıklamaya çalışmak eksik kalır.

Burada sınırlarımız hakkında felsefi bir soru ortaya çıkar. Eğer yaşamımız başka canlıların faaliyetlerine bu kadar bağımlıysa, “birey” dediğimiz şey gerçekten nerede başlayıp nerede bitmektedir?

Biyoloji bize giderek daha ilişkisel bir tablo gösteriyor. Organizma çevresinden bütünüyle ayrılmış, kendi kendine yeterli bir ada değildir. Besinlere, mikroorganizmalara, suya, oksijene, başka canlılara ve ekosistemlere bağımlıdır. İnsan ancak bu ilişkiler içerisinde yaşayabilir. Bağırsak bunun bedenimizin içindeki en görünür örneklerinden biridir. Bir anlamda bedenimizin sınırları içinde bile bir ekosistem taşırız.

Merkez Var, Ama Yaşam Merkezden İbaret Değil

İnsan bedenini anlatırken sık sık beynin bütün sistemi yönettiğini söyleriz. Oysa biyolojik örgütlenme bundan daha karmaşıktır. Sindirim sistemi kendi sinir ağına sahiptir. Bağırsak, beyinle sürekli iletişim kurarken aynı zamanda çok sayıda yerel süreci kendi sinir devreleri üzerinden düzenleyebilir. Hormonlar, bağışıklık sistemi, mikrobiyal metabolitler ve sinir sistemi arasında çift yönlü ilişkiler bulunur. Beyin önemlidir, fakat bedenin her saniyesini tek tek emirlerle yöneten mutlak bir komuta merkezi değildir.

Doğanın nasıl örgütlendiğine bakmak düşünme biçimimizi sorgulamamızı sağlar. Karmaşık sistemler her zaman tek bir merkezden verilen emirlerle çalışmak zorunda değildir. Yerel düzenleme, karşılıklı geri bildirim, uzmanlaşma, koordinasyon ve bütünle sürekli bilgi alışverişi aynı sistem içerisinde birlikte bulunabilir.

Komünal yaşam açısından önemli olan tam da burada ortaya çıkıyor. Komün, merkezsizliği ilişkisizlik olarak değil, ilişkilerin başka biçimde örgütlenmesi olarak düşünmeyi gerektirir. Yerelin kendi karar kapasitesini koruduğu, fakat bütünden kopmadığı bir yapı... Tıpkı bedenin farklı sistemlerinin kendi işleyişlerine sahip olurken organizmanın geri kalanıyla sürekli haberleşmesi gibi.

Paylaşım Yaşamın İstisnası Değil Temelidir

Sindirim sisteminin ürettiği sonuç yalnızca sindirim sistemine ait değildir. İnce bağırsakta emilen glikoz bağırsak hücrelerinin özel mülkiyetine dönüşmez. Aminoasitler yalnızca mide için kullanılmaz. Yağlardan elde edilen enerji yalnızca onları işleyen organlara bırakılmaz. Besinlerden elde edilen maddeler dolaşım aracılığıyla organizmanın ihtiyaçlarına dağıtılır. Akciğerin aldığı oksijen de akciğerin değildir. Kalbin pompaladığı kan kalbin değildir. Böbreğin düzenlediği sıvı dengesi yalnız böbreğin yaşamını sürdürmez. Her yapı kendi faaliyetini gerçekleştirirken ortaya çıkan sonuç bütün organizmanın yeniden üretimine katılır.

Burada komünal yaşamla kurulabilecek güçlü bir düşünsel bağ vardır. Yaşamın temel birimi yalnızca bağımsız parçalar değil, parçalar arasındaki madde, enerji ve bilgi dolaşımıdır. Bir organın varlığı diğer organlardan koparıldığında anlamını kaybeder. Benzer biçimde insan da toplumsal ilişkilerinden çıkarıldığında soyut bir bireye dönüşür. Dilimizi başka insanlardan öğreniriz, bilgimizi kuşaklardan devralırız, yediğimiz yiyecek yüzlerce insanın emeğinin ve sayısız canlının oluşturduğu ekolojik süreçlerin sonucudur. En bireysel sandığımız hayatın arkasında bile devasa bir ortak üretim vardır.

Bedenimizin İçindeki Ekoloji

Belki de buradan çıkarılabilecek en önemli düşünce şudur. Komünal yaşamı yalnızca geçmiş toplumların bir örgütlenme biçimi olarak aramak eksik olabilir. İşbirliği, karşılıklı bağımlılık, farklılaşma, geri bildirim ve ortak yaşam doğanın birçok ölçeğinde karşımıza çıkar. Hücrelerin içinde, çok hücreli organizmalarda, mikrobiyal topluluklarda ve ekosistemlerde yaşam sürekli ilişkiler kurarak var olur.

Ancak buradan “doğa komünisttir” gibi kolaycı bir sonuç çıkarmamak gerekir. Doğada rekabet de vardır, çatışma da. Asıl önemli olan başka bir noktadır. Modern düşüncenin zaman zaman varsaydığı kendi kendine yeterli, çevresinden bağımsız birey doğada bulabileceğimiz olağan bir varoluş biçimi değildir. Yaşam ilişkilerden oluşur.

Belki toplumu yeniden düşünmeye tam burada başlamalıyız.

İnsan bedeni bize hazır bir siyasal model sunmaz. Fakat bize çok daha temel bir şey öğretir. Hiçbir parça tek başına bütün değildir ve bütün de parçaların basit toplamından ibaret değildir. Bütünü yaratan, parçalar arasındaki ilişkidir.

Bu nedenle komünal yaşamı yalnızca ahlaki bir tercih olarak değil, ilişkiselliğin toplumsal düzeyde yeniden kurulması arayışı olarak düşünmek mümkündür. Bağırsaktaki mikroorganizmadan karaciğere, kalpten beyne kadar bedenimiz her saniye aynı gerçeği yeniden üretmektedir.

Yaşamak, tek başına var olmak değil, ilişki kurabilmektir.

Dizinin Devamı

2. yazı — Bağışıklık Sistemi ve Komün: Beden “kendinden olmayanı” neden her zaman düşman saymaz? Birlikte yaşam, tolerans ve sınır kavramlarını bağışıklık sistemi üzerinden tartışacağız.

3. yazı — Beyin ve Merkezsiz Örgütlenme: Milyarlarca nöron arasında tek bir yönetici nöron olmadan nasıl düşünce ortaya çıkıyor? Dağıtık ağlardan toplumsal örgütlenmeye uzanacağız.

4. yazı — Kan Dolaşımı ve Ortaklaşma: Bir organın aldığı ve ürettiği maddelerin bütün beden içerisinde dolaşması üzerinden üretim, paylaşım ve karşılıklı bağımlılığı ele alacağız.

5. yazı — Hücreden Ekosisteme: Hücre → doku → organ → organizma → topluluk → ekosistem zincirinden hareketle farklı ölçeklerde ortaya çıkan ilişkisel örgütlenmeyi tartışacağız.