Uygarlığın İlk Tahakkümü: Kadın Üzerindeki Egemenlik Sınıflardan da Eskidir

Kadın sorunu yalnızca kapitalizmin, ücretli emeğin ya da ev işlerinin sorunu değildir. Kadın üzerindeki tahakküm, aile, soy, miras, namus, mülkiyet ve erkek egemen ahlak üzerinden binlerce yıl boyunca örgütlenmiştir. Bu nedenle kadın özgürlüğü, uygarlığın kuruluş biçimini sorgulamadan ele alınamaz.

Kadın üzerindeki tahakküm yalnızca kapitalizmle başlamadı. Sınıflardan, devletten ve bugünkü anlamıyla özel mülkiyetten de daha eski köklere sahiptir. Kapitalizm erkek egemenliğini yaratmadı, onu devraldı, yeniden örgütledi ve kendi üretim ilişkilerine uyarladı.

Bu nedenle kadın sorununu yalnızca ücret eşitsizliği, iş yerindeki ayrımcılık veya ev içindeki karşılıksız emek üzerinden açıklamak yetersizdir.

Bunlar kadın üzerindeki tahakkümün günümüzdeki önemli biçimleridir. Fakat sorunun tarihsel kökü daha derindedir. Kadın sorunu, uygarlığın nasıl kurulduğuyla ilgilidir. Ailenin nasıl örgütlendiği, soyun kim üzerinden sürdürüldüğü, mirasın kime bırakıldığı, kadının bedeni üzerinde kimin söz sahibi olduğu ve cinselliğin hangi ahlak kurallarıyla denetlendiği bu kuruluşun temel parçalarıdır.

Kadın üzerindeki egemenlik yalnızca ekonomik sömürü değildir. Aynı zamanda doğurganlığın, cinselliğin, akrabalığın, kültürün, hafızanın ve gündelik yaşamın denetlenmesidir.

Tahakküm Bir Günde Kurulmadı

Kadınların bütün insanlık tarihi boyunca, bütün toplumlarda ve aynı biçimde ezildiğini söylemek doğru değildir. İnsan toplulukları binlerce yıl boyunca çok farklı akrabalık, paylaşım, cinsellik ve iş bölümü biçimleri geliştirmiştir.

Bazı toplumlarda soy anne üzerinden izlenmiş, kadınlar toplumsal karar süreçlerinde güçlü konumlar edinmiş ve çocukların bakımı topluluk tarafından paylaşılmıştır. Bazı toplumlarda ise erkeklerin savaş, avcılık, hayvancılık veya dinsel törenler üzerinden daha güçlü konumlar kazandığı görülmüştür.

Bu nedenle bir sabah bütün erkeklerin toplanıp kadınları köleleştirdiğini düşünmek ne kadar yanlışsa, bütün eski toplumların kadın merkezli ve tamamen eşitlikçi olduğunu söylemek de o kadar tartışmalıdır.

Tahakküm çoğu zaman bir anda kurulmaz. Geçici bir görev zamanla hakka, hak ayrıcalığa, ayrıcalık otoriteye, otorite de kurumsallaşmış iktidara dönüşür. Kadın üzerindeki erkek egemenliği de tek bir olayın değil, üretim, savaş, nüfus, akrabalık, doğurganlık ve mülkiyet ilişkilerindeki uzun dönüşümlerin sonucu olarak gelişmiştir.

Kadının Doğurganlığı Neden Denetlenmek İstendi?

Kadının doğurganlığı yalnızca biyolojik bir özellik değildir. İnsan topluluklarının devamlılığı bakımından büyük bir toplumsal güçtür. Bir kadın çocuk doğurabilir. Fakat o çocuğun hangi aileye, hangi soya, hangi topluluğa veya hangi mülkiyet düzenine ait kabul edileceğini biyoloji belirlemez. Bunu toplum belirler.

Erkek egemenliğinin en önemli meselelerinden biri burada ortaya çıkar. Kadının doğurganlığını denetlemeden soyun ve mirasın erkek hattı üzerinden güvence altına alınması mümkün değildir. Babalığın kesinleştirilmek istendiği yerde kadının cinselliği de denetlenmek zorundadır.

Kadının kimle ilişki kuracağı, ne zaman evleneceği, kaç çocuk doğuracağı ve hangi erkeğin çocuklarını dünyaya getireceği böylece toplumsal kuralların konusu haline gelir. Bekaret, sadakat, zina ve namus etrafında kurulan ahlak yalnızca cinsel davranışlarla ilgili değildir. Bunlar aynı zamanda soyun, mirasın ve mülkiyetin güvenliğini sağlayan denetim araçlarıdır.

Erkeğin evlilik dışı ilişkileri çoğu toplumda hoşgörüyle karşılanırken kadının cinselliğinin ağır biçimde cezalandırılması tesadüf değildir. Korunmak istenen yalnızca ahlak değil, erkek soyunun ve aile mülkiyetinin sürekliliğidir.

Namus Kimin Namusudur?

Namus düzeninin en çarpıcı yönü, erkeğin onurunu kadının davranışlarına bağlamasıdır. Bir erkeğin namusu, kendi ahlakından çok eşinin, kızının veya kız kardeşinin bedeni üzerinden tanımlanır. Kadın birey olmaktan çıkar, ailenin ve erkeğin itibarını taşıyan bir varlığa dönüştürülür. Kadının bedeni artık kendisine ait değildir. Babanın, kocanın, ailenin, soyun ve topluluğun ortak mülkü gibi görülmeye başlanır.

Bu nedenle kadının eş seçmesi, boşanması, tek başına yaşaması veya kendi bedeni hakkında karar vermesi sıradan bir bireysel tercih olarak görülmez. Erkek otoritesine başkaldırı olarak algılanır. “Namus temizleme” adı altında işlenen cinayetlerde temizlenen bir namus yoktur. Yeniden kurulmaya çalışılan erkek egemenliğidir.

Aile Yalnızca Sevgi Yuvası Değildir

Aile, insanların birbirini sevdiği, dayanıştığı ve çocukların yetiştirildiği bir alan olabilir. Fakat aile aynı zamanda tarihsel ve siyasal bir kurumdur. Mirasın, soyun, otoritenin, cinsiyet rollerinin ve mülkiyet ilişkilerinin yeniden üretildiği yerdir.

Ataerkil ailede baba yalnızca aile üyelerinden biri değildir. Soyun temsilcisi, mülkiyetin yöneticisi ve kadınlarla çocuklar üzerinde söz sahibi kişi olarak kabul edilir. Kadın, evlilikle birlikte çoğu zaman bir aileden başka bir aileye aktarılır. Soyadı değişir, yaşadığı yer değişir, emeği başka bir hanenin hizmetine girer. Doğurduğu çocuklar erkeğin soyuna yazılır.

Gündelik dil bile bu mülkiyet ilişkisini ele verir. Kadın “istenir”, “verilir”, “alınır” veya “kaçırılır.” Bu ifadeler tesadüfi değildir. Evlilik, uzun tarihsel dönemler boyunca sevgiden önce aileler, soylar ve mülkiyetler arasında kurulan bir anlaşma olarak işlemiştir. Aile bu nedenle yalnızca özel hayatın masum alanı değildir.Toplumdaki büyük iktidar ilişkileri aile içinde küçük ölçekte yeniden kurulur.

Erkek Egemenliği Çocuklukta Öğretilir

Çocuk otoriteyi ilk kez ailede tanır. Kimin konuştuğunu, kimin sustuğunu, kimin hizmet ettiğini ve kimin karar verdiğini burada görür. Kız çocuğu annesinin sürekli hizmet ettiğini, erkek çocuğu ise babanın son sözü söylediğini görüyorsa toplumsal cinsiyet düzeni yalnızca öğretilmiş olmaz. Yaşanarak doğallaştırılır.

Böylece ataerkillik yalnızca yasalarla değil, sevgi, fedakarlık, annelik ve aile bağlılığı üzerinden de yeniden üretilir. Kadının itaat etmesi sevgi, erkeğin karar vermesi sorumluluk, kadının kendisini feda etmesi ise annelik olarak sunulur. Tahakküm, tam da bu noktada görünmez hale gelir.

İş Bölümü Nasıl Hiyerarşiye Dönüştü?

İnsan topluluklarında biyolojik farklılıkların bazı dönemlerde iş bölümünü etkilemiş olması mümkündür. Gebelik, doğum ve emzirme kadınların hareketliliğini belirli sürelerle sınırlamış olabilir. Erkekler ise avcılık, savaş veya uzak mesafeli faaliyetlerde daha fazla yer almış olabilir. Fakat biyolojik farklılık, toplumsal eşitsizliği açıklamaz. İşlerin farklı olması, bir işin diğerinden daha değersiz olduğu anlamına gelmez.

Çocuk doğurmak, beslemek, bitkileri tanımak, hastaları iyileştirmek, yiyecek hazırlamak ve topluluğun gündelik yaşamını sürdürmek insanlığın devamı açısından yaşamsal faaliyetlerdir. Sorun iş bölümünün varlığı değil, iş bölümünün hiyerarşiye dönüştürülmesidir.

Avcılık, savaş ve yöneticilik erkeklikle özdeşleştirilerek saygınlaştırılırken bakım, beslenme ve çocuk yetiştirme kadınlığın doğal görevi sayılmıştır. Erkeğin yaptığı iş toplumsal değer kazanırken kadının yaptığı iş hayatın kendiliğinden işleyişi gibi görülmüştür. Kadın çalışır, fakat yaptığı şey çalışma sayılmaz.

Çocuk yetiştirir, yemek hazırlar, hastaya bakar, yaşlıyı gözetir, su taşır, üretime katılır ve aile içindeki duygusal ilişkileri düzenler. Fakat bunların tümü onun doğasının veya anneliğinin gereği olarak kabul edilir. Bir emek biçimi doğal görev olarak tanımlandığında karşılığının verilmesine de gerek kalmaz.

Mülkiyet Ortaya Çıkınca Kadının Konumu Değişti

Yerleşik yaşamın, tarımın ve depolanabilir ürünün ortaya çıkması toplumsal ilişkileri köklü biçimde değiştirdi. Artık yalnızca o gün tüketilecek ürün yoktu. Toprak, hayvan sürüleri, depolar, evler ve üretim araçları kuşaklar arasında aktarılabilecek zenginliklere dönüşmüştü. Mülkiyet biriktikçe, bu mülkiyetin kime bırakılacağı sorusu önem kazandı. Mirasın erkek çocuklara aktarılması, kadının cinselliği üzerindeki denetimi ağırlaştırdı. Erkek, biriktirdiği malı kendi soyundan olduğuna inandığı çocuklara bırakmak istiyordu. Bu noktada kadın yalnızca emek üreten kişi olarak değil, meşru mirasçıları doğuran bir araç olarak görülmeye başlandı.

Evlilik de cinselliği düzenleyen bir kurum olmanın yanında mülkiyetin doğru soy hattında aktarılmasını sağlayan bir güvenceye dönüştü. Kadının evlilik dışı ilişkisi ahlaki ihlal olmanın ötesinde, mülkiyet düzenine yönelik tehdit olarak kabul edildi. Böylece kadın üzerindeki denetim ile mülkiyet düzeni birbirine bağlandı.

Devlet Erkek Egemenliğini Yaratmadı, Yasalaştırdı

Erkek egemenliği devletin ortaya çıkışından önce de farklı biçimlerde bulunuyordu. Fakat devlet, bu ilişkileri sistemli ve sürekli hale getirdi. Kadının kiminle evlenebileceği, hangi şartlarda boşanabileceği, mirastan ne kadar pay alacağı, çocukların velayetinin kime ait olduğu ve zina halinde nasıl cezalandırılacağı artık yalnızca geleneklerin değil, yasaların konusu oldu.

Böylece erkek otoritesi kişisel güç olmaktan çıkarak hukuki ve kamusal bir güce dönüştü. Ataerkil aile de devletin küçük bir modeli gibi işlemeye başladı. Baba aileyi, hükümdar toplumu yönetti. Ailede kadın ve çocuklardan, devlette ise halktan itaat beklendi. Devletin yönetme dili çoğu zaman babalık diliyle kuruldu.

Devlet baba, hükümdar halkın babası, yurttaş ise korunmaya ve terbiye edilmeye muhtaç çocuk olarak düşünüldü.

Erkek Akıl, Kadın Doğa Sayıldı

Ataerkil düşünce, erkeği akıl, kültür, yasa ve düzenle özdeşleştirdi. Kadını ise doğa, beden, duygu ve düzensizlikle ilişkilendirdi.

Bu ayrım masum değildir. Doğa nasıl akıl tarafından yönetilmesi gereken vahşi bir alan sayıldıysa, kadın da erkek tarafından yönetilmesi gereken duygusal bir varlık olarak gösterildi. Kadının kamusal alandan dışlanması yalnızca fiziksel bir yasakla gerçekleştirilmedi.

Kadınların akıl yürütme, karar verme ve yönetme yeteneklerinin yetersiz olduğu yönündeki kültürel anlatılarla da meşrulaştırıldı. Böylece erkeklerin iktidarı doğalmış gibi sunuldu.

Din ve Ahlak Tahakkümü Nasıl Kutsallaştırdı?

Hiçbir iktidar yalnızca zor kullanarak uzun süre ayakta kalamaz. Kendisini doğal, ahlaki ve kutsal gösterecek anlatılara ihtiyaç duyar.

Farklı toplumların dinleri ve mitolojileri birbirinden çok farklıdır. Bu nedenle bütün inanç sistemlerini tek bir kalıba sokmak doğru olmaz. Ancak birçok tarihsel gelenekte erkek, yaratıcı, yasa koyucu, peygamber, rahip veya aile reisi olarak merkeze yerleştirilmiştir.

Kadın ise ikincil, baştan çıkarıcı, günahın kaynağı veya korunması gereken varlık olarak tasvir edilmiştir. Kadın bedeni tehlikeli sayılmıştır. Adet, doğum, cinsellik ve çıplaklık çeşitli yasaklarla çevrelenmiştir. Erkek kendi arzusunun sorumluluğunu almak yerine kadını baştan çıkarıcı ilan etmiştir. Böylece erkek arzusu doğal, kadın bedeni tehlikeli kabul edilmiştir.

Kadının nasıl giyindiği, kiminle konuştuğu ve gece kaçta dışarı çıktığı ahlakın konusu olurken savaş, yoksulluk ve sömürü aynı ölçüde namus meselesi sayılmamıştır. Bu durum bize ahlakın da iktidar ilişkileri içinde şekillendiğini gösterir.

Kapitalizm Ataerkilliği Ortadan Kaldırmadı

Kapitalizm ortaya çıktığında karşısında boş bir toplumsal alan bulmadı. Binlerce yıldır var olan aile biçimlerini, cinsiyet rollerini ve erkek ayrıcalıklarını devraldı. Bir yandan kadınları ücretli emek piyasasına çekti, diğer yandan ev içindeki bakım ve yeniden üretim sorumluluğunu kadınların üzerinde bıraktı. Kadın böylece hem ücretli işçi hem de ücretsiz ev işçisi haline geldi.

İşçi her gün işe gidebiliyorsa, çocuklar büyütülüyor, yemek hazırlanıyor, ev temizleniyor, hastalar ve yaşlılar bakılıyorsa bunun arkasında büyük ölçüde kadınların görünmeyen emeği vardır.

Sermaye bu emeğin maliyetini üstlenmez. İşçinin yeniden üretimini aileye, aile içindeki emeği ise kadına bırakır. Kadının ücretsiz emeği kapitalist üretimin görünmeyen altyapısı haline gelir.

Ancak kadınların ezilmesini yalnızca sermayenin ihtiyaçlarına bağlamak da yetersizdir. Çünkü erkekler de kadınların ev içindeki emeğinden, bakımından ve itaatinden doğrudan yararlanabilir. Bir erkek fabrikada patron tarafından sömürülürken evde kadın üzerinde ayrıcalık sahibi olabilir. Sınıfsal olarak ezilmek, bir erkeği kendiliğinden kadın özgürlükçüsü yapmaz.

Kadın Sorunu Yalnızca Emek Sorunu Değildir

Kadının ev içindeki emeğini görünür kılmak son derece önemlidir. Ücret eşitsizliği, bakım yükü, güvencesiz çalışma ve kadın yoksulluğu kadın mücadelesinin temel başlıklarıdır.

Fakat kadın sorununu yalnızca emek sömürüsüne indirgemek, beden, cinsellik, şiddet, soy, kültür ve kimlik üzerindeki tahakkümü görünmez hale getirir.

Bir kadın ekonomik bağımsızlığa sahip olduğu halde şiddete uğrayabilir. Yüksek gelir sahibi olduğu halde ne giyeceği, kaç çocuk doğuracağı veya gece dışarı çıkıp çıkamayacağı konusunda baskı görebilir.

Kadın üzerindeki tahakküm yalnızca onun emeğine el koymak istemez. Bedenini, zamanını, duygularını, ilişkilerini ve yaşam tercihlerini de denetlemek ister. Bu nedenle kadın özgürlüğü yalnızca üretim araçlarının mülkiyetinin değişmesiyle kendiliğinden gerçekleşmez.

Özel Mülkiyet Kalkınca Ataerkillik Kendiliğinden Biter mi?

Özel mülkiyetin kaldırılması kadınların özgürleşmesi için güçlü bir maddi temel oluşturabilir. Fakat aile içindeki otorite, erkeklik anlayışı, cinsel şiddet, bakımın kadınlara yüklenmesi ve cinsiyetçi kültür ayrıca dönüştürülmediğinde ataerkil ilişkiler devam edebilir.

Tarih, devrimci ve eşitlikçi iddialara sahip toplumlarda bile erkek egemen alışkanlıkların kendiliğinden ortadan kalkmadığını göstermiştir. Çünkü iktidar yalnızca fabrikada, devlette veya mülkiyet ilişkilerinde yaşamaz.

Dilimizde, aile içinde, yatak odasında, çocuk yetiştirme biçimlerinde ve gündelik davranışlarımızda da varlığını sürdürür. Devrim, iktidarı ele geçirmek kadar, iktidarın insanın içine yerleşmiş biçimlerini dönüştürmek zorundadır.

Kadın, Doğa ve Emek Aynı Tahakküm Dilinde Buluşur

Ataerkil uygarlık yalnızca kadınla erkek arasındaki ilişkiyi düzenlemedi. İnsanla doğa arasındaki ilişkiyi de benzer bir tahakküm diliyle kurdu. Doğa fethedilecek, denetlenecek ve sömürülecek bir alan olarak görüldü. Kadın bedeni de doğurganlığı denetlenecek ve erkek soyuna hizmet edecek bir alan olarak düşünüldü.

Toprak sürüldü, kadın döllendi. Toprak ürün verdi, kadın çocuk doğurdu. Toprağın sahibi erkek olduğu gibi kadının sahibi de baba veya koca kabul edildi. Kadının, doğanın ve emeğin mülkleştirilmesi aynı uygarlık mantığı içinde birbirini güçlendirdi.

Bu nedenle kadın özgürlük mücadelesi ile ekoloji ve emek mücadelesi arasındaki bağ yüzeysel değildir. Üçü de yaşamı mülk haline getiren tahakküm zihniyetine karşıdır.

Erkeklik de Doğuştan Değil, Öğrenilmiş Bir Kimliktir

Ataerkillik yalnızca kadınlara nasıl davranacaklarını öğretmez. Erkekliği de belirli bir kalıba sokar. Erkeğin güçlü, sert, rekabetçi, duygularını bastıran ve ailesini yöneten biri olması beklenir.

“Erkekler ağlamaz.” “Evin erkeği sensin.” “Kadına söz geçirmelisin.”

Bu ifadeler erkek çocuğuna yalnızca cinsiyet kimliği kazandırmaz. Ona iktidar kullanmayı öğretir. Kadınlık itaat, erkeklik hakimiyet üzerinden kurulursa özgürleşme yalnızca kadınların güçlenmesiyle tamamlanamaz. Erkekliğin de dönüşmesi gerekir. Bu dönüşüm, erkeklerin ayrıcalıklarını koruyarak daha nazik davranması değildir. Erkeklerin bu ayrıcalıklardan vazgeçmesidir.

Kadın Özgürlüğü Neden Sınıf Mücadelesinin Sonrasına Bırakılamaz?

Kadın üzerindeki tahakküm kapitalizmden ve sınıflardan daha eskiyse, kadın özgürlüğü de sınıf mücadelesinin sonrasına ertelenemez.

“Önce sınıf sorununu çözelim, kadın sorunu sonra çözülür” anlayışı tarihsel olarak yanlıştır. Çünkü kadınlar sınıfların içinde erkeklerle aynı konumda değildir.

Kadın işçi yalnızca patron tarafından sömürülmez. Evdeki erkek otoritesi, cinsiyetçi iş bölümü, bakım yükü ve toplumsal şiddet tarafından da baskı altına alınabilir. Sınıf mücadelesi erkek egemenliğini sorgulamadığında özgürlük hareketlerinin içinde bile eski uygarlığın ilişkileri yeniden üretilir.

Devrimci bir hareketin erkekleri kürsüde eşitlikten söz ederken evde bütün bakım yükünü kadınlara bırakıyorsa orada yeni toplum değil, eski düzen yaşamaktadır.

Bir hareket kadınların kendi sözünü, örgütlenmesini ve özne olma hakkını tanımıyorsa kendisini ne kadar ilerici ilan ederse etsin tahakküm mantığından kopamamış demektir.

Kadın Özgürlüğü Toplumun Özgürlük Ölçüsüdür

Kadın özgürlüğü sınıf mücadelesinin bir alt başlığı değildir. Özgür toplumun ölçüsüdür. Çünkü toplumun en özel sayılan alanlarında, ailede, cinsellikte, bakımda ve gündelik yaşamda tahakküm sürüyorsa kamusal alandaki eşitlik eksik kalır.

Gerçek bir toplumsal dönüşüm yalnızca fabrikaların, toprağın veya devletin mülkiyet yapısını değiştirmekle yetinemez. Aileyi, erkekliği, bakım ilişkilerini, cinselliği, mirası ve çocuk yetiştirme biçimlerini de dönüştürmek zorundadır. Kadının özgür olmadığı bir toplum özgür değildir.

Mevcut Uygarlığa Eşit Katılım mı, Yeni Bir Uygarlık mı?

Kadın sorunu uygarlığın kuruluş biçimiyle ilgiliyse çözüm de yalnızca kadınların mevcut düzende daha iyi koşullara kavuşması olamaz.

Elbette eşit ücret, eğitim, çalışma, boşanma, miras, siyasal temsil ve şiddetten korunma hakları vazgeçilmezdir. Fakat asıl mesele yaşamın nasıl örgütleneceğidir.

Bakım yalnızca kadınların görevi olmaktan çıkarılmalıdır. Çocuk, yaşlı ve hasta bakımı ailelerin özel sorunu değil, toplumsal sorumluluk olarak görülmelidir. Kadının bedeni aileye, devlete, dine, topluma veya erkeğe ait sayılmamalıdır. Kadın kendi bedeni, doğurganlığı ve yaşamı üzerinde tam söz sahibi olmalıdır. Aile otoriteye değil, eşitliğe dayanmalıdır. Sevgi itaat istememeli, bağlılık mülkiyet anlamına gelmemelidir.

Sonuç: Kadın Özgürleşmeden İnsanlık Özgürleşemez

Kadını mülk olarak gören zihin, toprağı da mülk olarak görür. Kadının bedenini denetleyen iktidar, doğayı da denetlemek ister. Kadının emeğini görünmezleştiren düzen, işçinin emeğini ve doğanın üretici gücünü de sınırsızca sömürür.

Bu nedenle kadın özgürlüğü yalnızca kadınların kurtuluşu değildir. İnsanlığın tahakküme dayalı uygarlıktan çıkışının temel koşullarından biridir.

Mesele kadınları mevcut uygarlığa eşit biçimde dahil etmek değildir. Asıl mesele kadınların binlerce yıl boyunca bastırılmış bilgisi, emeği, deneyimi ve özgürlük mücadelesiyle uygarlığın kendisini yeniden kurmaktır.

Kadın özgürleşmeden toplum özgürleşemez. Toplum özgürleşmeden doğa özgürleşemez. Doğa, kadın ve emek üzerindeki tahakküm birlikte kurulmuştur. Özgürlükleri de birlikte düşünülmek zorundadır.