Platon’dan İbn Rüşd’e Felsefenin Uzun Yolculuğu Akıl, İnanç ve Hakikat Arasındaki Bin Beş Yıllık Gerilim

 

Platon’dan İbn Rüşd’e Felsefenin Uzun Yolculuğu

Akıl, İnanç ve Hakikat Arasındaki Bin Beş Yıllık Gerilim

Platon’dan İbn Rüşd’e uzanan düşünce tarihini düz bir çizgi gibi anlatmak mümkün değildir. Platon’un düşünceleri doğrudan İbn Rüşd’e ulaşmadı. Bu düşünceler Aristoteles’in eleştirilerinden, Plotinos’un yeniden yorumlarından, Hristiyanlık ve İslam dünyasının teolojik tartışmalarından, Süryani çevirmenlerin emeğinden ve Arapça felsefenin özgün üretiminden geçerek dönüştü.

Üstelik İbn Rüşd, dar anlamıyla bir Platoncu değildi. O, Aristoteles’in en güçlü yorumcularından biriydi. Ancak Aristoteles’in İslam dünyasında okunduğu düşünsel ortam, Platoncu ve Yeni Platoncu kavramlarla derinden biçimlenmişti. Bu nedenle Platon’dan İbn Rüşd’e uzanan yol, bir düşüncenin değişmeden aktarılması değil, farklı toplumların, dinlerin ve iktidarların elinde yeniden kurulmasıdır.

Bu uzun tarih bize önemli bir şeyi gösterir. Din, felsefeyi yalnızca baskılamadı. Bazen onu korudu, çevirdi, taşıdı ve yeni toplumlara ulaştırdı. Fakat aynı zamanda felsefenin hangi soruları sorabileceğini ve hangi sonuçlara varabileceğini sınırlandırmaya da çalıştı. Felsefe ile din arasındaki ilişki, basit bir düşmanlık değil, içinde koruma, dönüştürme, uzlaştırma ve çatışma bulunan çelişkili bir ilişkidir.

Platon: Görünen Dünyanın Arkasında Değişmeyen Hakikat

Platon’un düşüncesinin merkezinde, duyularımızla algıladığımız dünyanın sürekli değiştiği fikri bulunur. İnsanlar yaşlanır, devletler yıkılır, güzel kabul edilen şeyler zamanla bozulur. Fakat Platon’a göre değişen şeyler hakkında kesin bilgiye ulaşmak mümkün değildir. Gerçek bilgi, değişmeyen varlıkların, yani ideaların bilgisidir.

Tek tek güzel şeyler değişebilir, ancak “güzellik ideası” değişmez. Adil kabul edilen yasalar bozulabilir, fakat adaletin kendisi, onların üstünde bulunan bir ölçüdür. Platon’un idealar kuramında iyilik, güzellik, eşitlik ve adalet yalnızca insan zihninin ürettiği kavramlar değildir, görünür dünyanın ötesinde, daha gerçek bir varlık düzeyine sahiptir. İyi ideası ise diğer ideaların anlaşılmasını mümkün kılan en yüksek ilkedir. 

Burada felsefe, henüz vahye dayalı bir din değildir. Platon bir peygamberden, kutsal kitaptan veya yaratıcı bir Tanrı’nın buyruklarından hareket etmez. Ancak düşüncesi, görünen dünyanın ötesinde üstün ve değişmez bir gerçeklik bulunduğunu savunduğu için daha sonraki tek tanrılı dinlerin düşünürlerine güçlü bir kavramsal zemin sundu.

Ruhun bedenden önce var olduğu, ölümden sonra yaşamını sürdürebileceği ve hakikati daha önce görmüş bulunduğu yönündeki Platoncu düşünceler de Hristiyan, Müslüman ve Yahudi düşünürlerin ilgisini çekti. Platon’un felsefesi böylece doğrudan bir din olmamasına rağmen dinsel düşüncenin kullanabileceği güçlü bir metafizik dil üretti. 

Aristoteles: Platon’un Göğünden Yeryüzüne Dönüş

Platon’un öğrencisi Aristoteles, hocasının ideaları görünür varlıklardan ayrı bir dünyaya yerleştirmesine karşı çıktı. Bir ağacın ne olduğunu anlamak için ağacın ötesindeki ayrı bir “ağaç ideasına” gitmeye gerek olmadığını düşündü. Biçim, maddenin dışında değil, somut varlığın içinde bulunuyordu.

Bu değişiklik felsefe açısından büyük önem taşıdı. Platon hakikati görünür dünyanın ötesinde ararken Aristoteles, doğanın kendi yapısını, nedenlerini, hareketini ve düzenini incelemeye yöneldi. Mantık, biyoloji, fizik, siyaset ve ahlak üzerine sistemli araştırmalar yaptı.

Ancak Aristoteles de bütün varlıkların hareketini açıklamak için bir “ilk hareket ettirici” düşüncesine ulaştı. Bu ilk ilke, kendisi hareket etmeden evrendeki hareketin nihai nedeni oluyordu. Böylece Aristoteles’in doğaya dayalı araştırması da sonunda metafizik bir ilk ilkeye bağlanıyordu.

Orta Çağ’a gelindiğinde Yunan, Latin, Yahudi ve Arapça felsefe geleneklerinin temel yorum metinlerinin büyük bölümü Aristoteles’in eserleriydi. İbn Rüşd’ün felsefi çalışmasının merkezinde de Platon’dan çok Aristoteles bulunacaktı. 

Plotinos: Platonculuğun Dinsel Bir Kozmolojiye Dönüşmesi

Platon’dan yaklaşık altı yüz yıl sonra yaşayan Plotinos, bugün Yeni Platonculuk olarak adlandırdığımız düşünce geleneğinin kurucu ismi kabul edilir. Plotinos kendisini yeni bir sistem kuran filozof olarak değil, Platon’un hakiki yorumcusu olarak görüyordu. 

Plotinos’un sisteminin başında “Bir” bulunur. Bir, tanımlanamayacak kadar aşkın, bütün varlığın ve çokluğun ötesindeki ilkedir. Bir’den akıl, akıldan ruh, ruhtan da maddi evren taşar. Bu oluşum bir zanaatkarın dışarıdan dünyayı üretmesine benzemez. Daha çok ışığın güneşten yayılması gibi, varlık Bir’den taşmaktadır.

İnsan ruhunun amacı da geldiği kaynağa geri dönmektir. İnsan duyusal dünyanın dağınıklığından kurtulmalı, akla yükselmeli ve sonunda Bir’le bütünleşmeye yönelmelidir. Böylece felsefe yalnızca evreni açıklayan düşünsel bir çalışma olmaktan çıkarak ruhu arındıran bir yaşam pratiğine dönüşür.

Yeni Platonculuk, Platon, Aristoteles ve başka Yunan düşünce geleneklerini büyük bir sistem içinde uzlaştırmaya çalıştı. Daha sonra Hristiyanlık, Yahudilik ve İslam içindeki birçok düşünür Tanrı, yaratılış, ruh ve kötülük sorunlarını açıklarken bu kavramlardan yararlandı. 

Din Felsefeyi Yalnızca Baskılamadı

Antik felsefeden Orta Çağ felsefesine geçiş çoğu zaman “özgür aklın sona ermesi ve dinin başlaması” biçiminde anlatılır. Bu anlatı gerçeğin yalnızca bir yanını gösterir.

Tek tanrılı dinler, hakikatin vahiy yoluyla bildirildiğini savunuyordu. Bu durum felsefi düşünceye açık bir sınır getiriyordu. Akıl, kutsal metinle açıkça çelişen bir sonuca ulaştığında hangisi üstün kabul edilecekti?

Ancak aynı dinlerin oluşturduğu kurumlar, felsefi eserlerin korunmasını ve yorumlanmasını da sağladı. Manastırlar, saray kütüphaneleri, medreseler ve çeviri çevreleri olmasaydı Antik Yunan düşüncesinin önemli bir bölümü sonraki kuşaklara ulaşamayabilirdi.

Dolayısıyla din, felsefenin hem taşıyıcısı hem denetleyicisi oldu. Felsefeyi yok etmek yerine çoğu zaman onu kendi hakikat anlayışı içinde yeniden yorumladı. Platon’un İyi ideası Tanrı’yla, Plotinos’un Bir’i yaratıcı ilkeyle, Aristoteles’in ilk hareket ettiricisi ise ilahi varlıkla ilişkilendirildi.

Fakat bu dönüşüm sırasında felsefenin soruları da değişti. Antik Yunan’da “Varlığın ilkesi nedir?” diye soran düşünürler, Orta Çağ’da “Akıl yoluyla Tanrı’nın varlığı kanıtlanabilir mi?”, “Evren yaratılmış mıdır?”, “Ruh ölümsüz müdür?” ve “Vahiy ile akıl çelişir mi?” sorularına yöneldiler.

Bağdat Çeviri Hareketi: Yunan Düşüncesinin Arapçaya Geçişi

Sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda Abbasi yönetimi altında büyük bir çeviri hareketi gelişti. Yunan felsefesi, tıp, matematik ve astronomi metinleri çoğu zaman Süryanice aracılığıyla Arapçaya çevrildi. Bu çalışmalar yalnızca Müslümanlardan oluşmuyordu; Süryani Hristiyan çevirmenler ve farklı inançlardan bilim insanları sürecin temel aktörleri arasındaydı.

Bu dönemde yaşanan önemli olaylardan biri, Plotinos’un bazı metinlerinin Arapçaya çevrilerek Aristoteles’in Teolojisi adıyla dolaşıma girmesiydi. Eser gerçekte Aristoteles’e ait değildi. Fakat bu yanlış atıf, Aristoteles’in düşüncesinin Yeni Platoncu kavramlarla birlikte okunmasına yol açtı. Böylece İslam dünyasında Aristoteles, kimi zaman Platoncu bir Aristoteles olarak algılandı. 

Bu olay, düşüncelerin toplumlar arasında hiçbir zaman saf biçimde taşınmadığını gösterir. Çeviri yalnızca kelimelerin başka bir dile aktarılması değildir. Her çeviri yeni bir yorum, her yorum da yeni bir düşünsel üretimdir.

Farabi: Filozof ile Peygamber Arasında

Farabi, Platon ile Aristoteles’in düşüncelerini uzlaştırmaya çalıştı. Ona göre hakikat birdi, doğru felsefe ile gerçek dinin nihai amacı arasında temel bir çelişki bulunamazdı.

Ancak filozof ile peygamber aynı hakikate farklı yollarla ulaşırdı. Filozof hakikati kavramlar ve akli kanıtlarla bilirken peygamber, aynı hakikati hayaller, simgeler ve toplumu harekete geçirecek anlatılar yoluyla halka aktarırdı.

Bu yaklaşım dini bütünüyle reddetmiyordu. Fakat dini, felsefi hakikatin toplum tarafından anlaşılabilecek temsili olarak yorumluyordu. Böylece felsefe düşünsel bakımdan daha yüksek, din ise toplumsal düzen bakımından zorunlu bir konuma yerleştiriliyordu.

Farabi’nin düşüncesinde Platon’un filozof kralı, İslam toplumunun peygamber-yasa koyucu figürüyle yeniden birleşti. Felsefe ile siyaset, akıl ile vahiy aynı toplumsal düzen arayışı içinde ele alındı. Farabi’nin çalışmaları Platon ve Aristoteles’in açıklanmasıyla sınırlı değildi, metafizik, psikoloji ve siyaset arasında kendi özgün sistemini kurdu.

İbn Sina: Aristoteles ile Yeni Platonculuğun Büyük Bileşimi

İbn Sina, Yunan geç antik çağının farklı düşünce akımlarını ve İslam dünyasındaki bilimsel birikimi kapsamlı bir sistem içinde birleştirdi. Aristotelesçi mantığı ve varlık anlayışını, Yeni Platoncu taşma düşüncesiyle kaynaştırdı. 

İbn Sina’ya göre varlıklar iki temel gruba ayrılıyordu. Varlığı zorunlu olan ve varlığı mümkün olanlar. İnsan, hayvan, taş, yıldız ve evrendeki bütün diğer varlıklar mümkün varlıklardı, var olmaları da yok olmaları da düşünülebilirdi. Bunların var olması için bir nedene ihtiyaç vardı.

Nedenler zincirinin sonunda, varlığı başka hiçbir şeye bağlı olmayan “Zorunlu Varlık” bulunmalıydı. Bu varlık Tanrı’ydı.

İbn Sina’nın Tanrı anlayışı yalnızca kutsal metinden çıkarılmış bir inanç önermesi değildi. Tanrı’nın varlığını aklın kendi kavramlarıyla kanıtlamaya çalışıyordu. Aynı zamanda peygamberliği, toplumsal yaşamın yasa ve düzen ihtiyacı üzerinden felsefi biçimde açıklıyordu. 

Fakat bu yaklaşım teologlar açısından önemli bir tehlike taşıyordu. Akıl kendi başına Tanrı, ruh, yaratılış ve peygamberlik hakkında hüküm verebiliyorsa vahyin konumu ne olacaktı? Felsefe dini açıklıyor muydu, yoksa dinin üzerinde yeni bir otorite mi kuruyordu?

Gazali’nin İtirazı: Akıl Nerede Durmalı?

Gazali felsefeye tümüyle karşı çıkan, aklı reddeden basit bir din adamı değildi. Aristotelesçi mantığı kullandı ve filozofların düşüncelerini ayrıntılı biçimde inceledi. İtirazı, aklın her konuda kesin bilgi üretebileceği iddiasına yöneliyordu.

Özellikle evrenin ezeliliği, Tanrı’nın tek tek olayları bilme biçimi ve ölümden sonra bedenin durumu gibi konularda filozofların vahyin sınırlarını aştığını düşünüyordu. Böylece tartışma “Akıl kullanılmalı mı?” sorusundan çok “Aklın yetkisi nereye kadar uzanır?” sorusu etrafında gelişti.

Gazali’nin eleştirileri felsefeyi bir anda ortadan kaldırmadı. Tersine felsefi kavramların kelam, tasavvuf ve din bilimleri içinde yeniden tartışılmasına yol açtı. Felsefe bağımsız bir disiplin olarak baskı görse bile kavramları başka alanların içinde yaşamaya devam etti.

İbn Rüşd: Akıl ile Vahiy Neden Çelişmesin?

İbn Rüşd, 12. yüzyılda Endülüs’te yaşadı. Hukukçu, hekim ve filozof olarak çalıştı, fakat felsefe tarihindeki büyük ününü Aristoteles üzerine yazdığı kapsamlı yorumlarla kazandı. Onun düşüncesinin temelinde, felsefenin birçok alanda kesin kanıta ulaşabileceği ve Aristoteles’in bu araştırmada en güçlü kılavuz olduğu inancı bulunuyordu. 

İbn Rüşd’e göre din ile felsefe birbirinin düşmanı değildi. Kutsal metin insanları doğayı ve varlıkları düşünmeye çağırıyorsa felsefi araştırma dine aykırı değil, dinin gerektirdiği bir etkinlikti. Felsefe, dinin alternatifi olmaktan çok dinsel hakikatin daha derin araştırılmasıydı.

Akli kanıt ile kutsal metnin görünürde çeliştiği durumlarda metnin yalnızca kelimesi kelimesine anlaşılmaması gerektiğini savundu. Bazı ifadeler simgesel veya mecazi biçimde yorumlanabilirdi. Ancak bu yorumlama herkesin aynı biçimde yapacağı bir faaliyet değildi, kanıtlama yöntemini bilen eğitimli kişilerin işi olmalıydı.

Bu düşünceyle İbn Rüşd hem dinsel literalizme hem de felsefenin vahiyden bütünüyle bağımsız olduğu anlayışına karşı çıktı. Onun amacı iki ayrı hakikat üretmek değil, hakikatin birliğini korumaktı. Akıl ile vahiy gerçek anlamda çelişemezdi, çünkü ikisi de aynı hakikate yöneliyordu. İbn Rüşd’ün Faslü’l-Makâl adlı eseri, felsefenin İslam içindeki meşruiyetini savunan temel metinlerinden biridir. 

İbn Rüşd, İbn Sina’nın Aristoteles’i Yeni Platoncu kavramlarla değiştirdiğini düşünüyordu. Bu nedenle Aristoteles’in düşüncesine daha doğrudan dönmeye çalıştı. Bu yönüyle Platon’dan İbn Rüşd’e ulaşan tarih, sonunda Platonculuğun sürdürülmesinden çok Aristoteles’in Platoncu yorumlardan arındırılması çabasına dönüştü.

İbn Rüşd’ün Avrupa’ya Dönüşü

İbn Rüşd’ün Aristoteles yorumları daha sonra Latinceye ve İbraniceye çevrildi. Avrupa’daki düşünürler Aristoteles’i çoğu zaman İbn Rüşd’ün açıklamaları üzerinden tanıdılar. Onun etkisi öylesine güçlü oldu ki Latin dünyasında yalnızca büyük yorumcu olarak anıldı.

İbn Rüşd’ün eserleri Avrupa üniversitelerinde akıl, ruh, evrenin ezeliliği ve din-felsefe ilişkisi üzerine büyük tartışmalar doğurdu. Arapça felsefenin Latin dünyasına aktarılması, Orta Çağ Avrupa’sındaki bilimsel ve felsefi kültürün gelişmesinde belirleyici rol oynadı. 

Burada tarihsel bir ironi vardır. Antik Yunan düşüncesi önce Doğu Akdeniz ve İslam dünyasında çevrildi, yorumlandı ve geliştirildi, ardından yeniden Batı Avrupa’ya taşındı. Avrupa’nın Antik Yunan’la kurduğu bağ, kesintisiz ve yalnızca Avrupalı bir aktarım değildi. Bu bağın içinde Araplar, Farslar, Yahudiler, Süryaniler, Müslümanlar ve Hristiyanlar vardı.

Dinin Felsefe Üzerindeki Çelişkili Etkisi

Platon’dan İbn Rüşd’e uzanan tarih boyunca dinin felsefe üzerinde dört temel etkisi görüldü.

Din öncelikle felsefi mirasın korunmasına katkı sağladı. Kütüphaneler, çeviri merkezleri ve eğitim kurumları eski metinlerin kaybolmasını engelledi.

İkinci olarak felsefenin sorularını değiştirdi. Tanrı, yaratılış, ruh, özgür irade ve vahiy, felsefenin merkezi sorunları arasına girdi.

Üçüncü olarak felsefeyi sınırladı. Vahyin nihai hakikat kabul edildiği toplumlarda felsefenin ulaşabileceği sonuçların dinsel sınırlar içinde kalması beklendi.

Son olarak din, felsefe tarafından dönüştürüldü. Tanrı artık yalnızca inanılan bir varlık değil, ilk neden, zorunlu varlık, mutlak iyi ve saf akıl gibi kavramlarla tartışılan felsefi bir sorun haline geldi.

Bu nedenle din ile felsefe arasındaki ilişkiyi “biri karanlık, diğeri aydınlık” biçiminde anlatmak yetersizdir. Din bazen düşüncenin önünü kapattı, bazen de düşüncenin taşıyıcısı oldu. Felsefe bazen dinsel otoriteye boyun eğdi, bazen de dinin kendisini aklın önünde açıklama yapmaya zorladı.