Kafatasındaki Komün. 86 Milyar Nöron Bize Birlikte Yaşam Hakkında Ne Söylüyor?

 

Kafatasındaki Komün

86 Milyar Nöron Bize Birlikte Yaşam Hakkında Ne Söylüyor?

Kafamızın İçinde Bir Kozmos Taşıyoruz Yaklaşık 86 milyar nöron... Neredeyse aynı sayıda nöron dışı hücre... Yüz trilyonu aşan sinaptik bağlantı...

Kafamızdaki su molekülleri, bütün okyanuslardaki damlaların sayısıyla yarışabilecek bir büyüklüğe ulaşır. Beyindeki bütün atomları ve molekülleri hesaba kattığımızda, görünür evrendeki yıldızların sayısını aşan bir maddi kalabalığı kafatasımızın içinde taşırız. Bu akılalmaz sayısal veri sadece 178 gran bir ağırlığa denk gelir.

Bu yalnızca beynin ayrıcalığı değildir. Maddenin ne kadar yoğun, yıldızların ise birbirinden ne kadar uzak olduğunu gösteren bir ölçek oyunudur. Fakat yine de insanın aklını başından almaya yeter. Zaten aklımızın bulunduğu yer de orasıdır.

Tek Bir Nöron Bile Küçük Bir Kent Gibidir

Tek bir nöronun içinde bir çekirdek, 46 kromozom, yaklaşık 6 milyar DNA baz çifti, binlerce etkin gen, sayısız RNA, milyarlarca protein molekülü, mitokondriler, ribozomlar, lizozomlar, iyon kanalları, pompalar, mikrotübüller ve sinaptik kesecikler bulunur. Ve her biri farklı çalışır.

Yani tek bir nöronun içinde enerji üretimi, ulaşım, haberleşme, temizlik, onarım, güvenlik ve geri dönüşüm hizmetleri vardır. Üstelik ortada belediye başkanı da yoktur.

Çekirdek kendisini “hücrenin ebedi ve değişmez lideri” ilan etmez.  Ribozomlar “protein üretirim ama dağıtımına karışmam” diyerek sorumluluktan kaçmaz. Lizozomlar çöpleri yoksul hücre bölgelerine bırakmaz. Her yapı farklıdır, fakat hiçbiri bütünden bağımsız değildir.

Eşitlik Aynılaşmak Değildir

Beyindeki bütün nöronlar aynı değildir. Bazıları görme süreçlerine katılır, bazıları hareketi düzenler, bazıları hafızayla, bazıları duygularla, bazıları bedenin iç durumunun izlenmesiyle ilgilenir. Bazı nöronlar uyarıcı, bazıları baskılayıcı sinyaller gönderir. Nöronların biçimleri, uzunlukları, bağlantı sayıları ve ürettikleri kimyasal haberciler birbirinden farklıdır. Bu farklılık beynin kusuru değil, varlık koşuludur. Bütün nöronlar aynı yapıya ve aynı göreve sahip olsaydı ortaya daha eşitlikçi bir beyin çıkmazdı. Ortaya çalışmayan bir doku çıkardı.

Toplumsal eşitlik de herkesi birbirinin kopyası yapmak değildir. Eşitlik, farklı insanların ve toplulukların yaşam hakkının, sözünün ve değerinin eşit kabul edilmesidir.

Beyin, farklılıkları ortadan kaldırarak değil; farklılıklar arasında bağlantılar kurarak düşünür. Demek ki birlik, aynılaşmak değildir. Birlik, farklılıkların ortak yaşamı üretebilmesidir.

Beyin Merkeziyetçilikle Değil, Ağlarla Çalışır

Beynin farklı bölgeleri belirli görevlerde uzmanlaşmıştır. Fakat düşünceyi, hafızayı, bilinci veya kişiliği tek başına yöneten küçük bir kumanda odası yoktur. Ortada kafatasına kurulmuş minik bir başbakanlık bulunmaz.

Bir düşünce, duygu veya karar; farklı bölgeler arasında kurulan geçici ve değişken ilişkilerden doğar. Bütünlük vardır ama bu bütünlük tek merkezden verilen emirlerle değil, ağlar arasındaki sürekli iletişim ve geri bildirimle oluşur.

Beyin bize merkeziyetçiliğin alternatifi olarak dağınıklığı değil, örgütlü ağları gösterir. Her bölge kendi işlevini korur. Hiçbir bölge bütünden tamamen kopuk değildir. Bilgi yalnızca yukarıdan aşağıya akmaz. Çevreden merkeze, merkezden çevreye ve bölgeler arasında sürekli dolaşır.

Bu durum toplumsal örgütlenme açısından ufuk açıcıdır. Yerel toplulukların kendi ihtiyaçları hakkında karar verebildiği, fakat ortak meselelerde birbirleriyle bağlantı kurduğu bir düzen mümkündür.

Ne her şeyi merkez belirlemelidir ne de herkes kendi köşesine çekilmelidir. Özgürlük, bağlantısızlık değildir. Özerklik, ilişkisizlik değildir.

Biyolojiden Topluma  İlham

Biyoloji bize nasıl bir toplum kurmamız gerektiğini emretmez. Fakat hangi düşüncelerin saçma olduğunu göstermekte oldukça yeteneklidir.

İnsanların tamamen bağımsız varlıklar olduğu düşüncesini sarsar. Rekabetin yaşamın tek yasası olduğu iddiasını bozar. Farklılığın bütünlüğe zarar verdiği inancını geçersiz kılar. Merkezi komuta olmadan düzen kurulamayacağı düşüncesini tartışmaya açar.

Değişimin imkansız olduğu iddiasına geliştirdiği deneyimlerle cevap verir. Beyin değişir. Bağlantılar değişir. Deneyimler bağlantıları güçlendirir veya zayıflatır. Öyleyse insanlar ve toplumlar da kendilerine dayatılan ilişki biçimlerinin mahkumu değildir.

Hayatta kalmak ve daha gelişmiş bir toplumsal bilince ulaşmak istiyorsak farklılıklarımızı katlanılması gereken kusurlar olarak değil, ortak yaşamın zenginliği olarak görmeliyiz.

Dayanışma güzel insanların hafta sonu yaptığı bir iyilik değildir. İşbirliği ahlaki bir süs değildir. Karşılıklı bağımlılık utanılacak bir zayıflık değildir. Bunlar karmaşık yaşamın temel koşullarıdır.

Kafamızdaki yaklaşık 86 milyar nöron, kendilerinden farklı milyarlarca hücreyle birlikte çalışarak düşünceyi, hafızayı, hayali ve bilinci ortaya çıkarıyor. Hiçbiri tek başına “insan” değil. Fakat ilişkileri içinden insan zihni doğuyor.

İnsanlığın önündeki mesele de budur. Farklılıklarımızı koruyarak ortak bir yaşam kurabilecek miyiz, yoksa her farklılığı düşmanlık gerekçesine dönüştürüp kendi bağlantılarımızı mı koparacağız?