Yeni Bir Bilimsel Senteze Doğru

Doğayı, Toplumu ve İnsanı Yeniden Düşünmek

“İnsan ne yalnızca doğanın ne de yalnızca toplumun ürünüdür. İnsan, doğanın tarihinin toplumsal tarihle buluştuğu noktada ortaya çıkan en karmaşık canlıdır.”

İnsanlık kendisini uzun süre uygarlıkların, devletlerin, savaşların, dinlerin ve ekonomik sistemlerin tarihi üzerinden anlamaya çalıştı. Oysa insanın hikayesi bunlardan çok daha önce başladı. Bedenimiz milyarlarca yıllık yaşam tarihinin içinden geldi. Hücrelerimizde yaşamın ortak geçmişini, genlerimizde uzun bir evrimsel tarihi, beynimizde yüz milyonlarca yıllık biyolojik dönüşümlerin izlerini taşıyoruz. Doğal seçilim, cinsel seçilim, işbirliği, akrabalık ilişkileri, çevresel değişimler ve kitlesel yok oluşlar insanın ortaya çıkışına uzanan sürecin parçalarını oluşturdu. Homo sapiens bu uzun tarihin içinde kültür üretme, bilgiyi kuşaklar arasında biriktirme ve kendi yaşam koşullarını değiştirme kapasitesini olağanüstü ölçüde geliştirdi. Böylece biyolojik evrimle başlayan hikaye toplumsal ve kültürel tarihle yeni bir boyut kazandı.

Bilim Derinleşirken İnsan Yeniden Düşünülüyor

Modern bilimin büyük başarılarından biri uzmanlaşmayla gelişti. Fizik evreni ve maddeyi, kimya maddelerin yapısını ve dönüşümünü, biyoloji yaşamı, jeoloji Dünya'nın tarihini, nörobilim beyni, antropoloji insan topluluklarını, sosyoloji toplumsal ilişkileri, ekonomi üretim ve bölüşüm süreçlerini araştırdı. Bu ayrışma her alanda büyük bir bilgi birikimi yarattı. İnsan ise bütün bu araştırma alanlarının kesiştiği canlı olarak karşımızda duruyor. Hücreler, hormonlar, sinir ağları, duygular, öğrenme, dil, kültür, emek ve toplumsal ilişkiler aynı yaşamın farklı katmanlarında işliyor.

Son yüzyılın bilimsel gelişmeleri bu ilişkileri daha görünür hale getirdi. Genetik kalıtsal geçmişimizi açığa çıkarırken epigenetik yaşam koşulları ile gen etkinliği arasındaki dinamik ilişkileri araştırıyor. Nörobilim beynin deneyimlerle değişen plastik yapısını gösteriyor. Ekoloji canlıların yaşam ağları içindeki karşılıklı bağımlılığını ortaya koyuyor. Evrimsel biyoloji rekabetin yanında işbirliği, ortak yaşam ve karşılıklılığın da yaşam tarihinde güçlü roller üstlendiğini gösteriyor. Karmaşıklık bilimi ise çok sayıda unsurun etkileşiminden yeni özelliklerin doğabileceğini anlamamıza katkı sağlıyor. İnsan böylece yalnızca genleriyle ya da yalnızca toplumsal konumuyla açıklanan bir varlık olmaktan çıkıyor. Biyolojik miras, çevre, kültür ve toplumsal ilişkiler insanın oluşumunda birlikte rol alıyor.

Darwin ile Marx'ın Açtığı İki Büyük Yol

Darwin canlıların tarihsel değişimini araştırdı. Marx toplumsal yapıların tarihsel değişimini çözümlemeye yöneldi. Darwin türlerin dönüşümünü doğa tarihi içinde açıklarken Marx üretim ilişkilerinin, sınıfların ve toplumsal kurumların tarihsel hareketini inceledi. İki düşünür farklı bilgi alanlarında çalıştı, fakat değişimi merkeze alan tarihsel düşünme biçimleri önemli bir ortak zemin yarattı. İnsan hem evrimsel tarihin ürünü hem de kendi toplumsal tarihini üreten bir canlı olarak düşünülebilir hale geldi.

Bugün Darwin ve Marx'ın sahip olmadığı büyük bir bilimsel birikime sahibiz. Genetikten epigenetiğe, evrimsel biyolojiden nörobilime, antropolojiden ekolojiye, karmaşıklık biliminden yapay zekaya uzanan gelişmeler insan hakkında yeni bilgi alanları açıyor. Darwin sonrası biyoloji Darwin'i tekrar ederek değil, onun açtığı yolu yeni bulgularla geliştirerek ilerledi. Toplumsal düşünce açısından da benzer bir yaratıcı gelişim alanı bulunuyor. Marx'ın kapitalizm, sınıf, emek ve tarihsel değişim üzerine geliştirdiği güçlü çözümleme, günümüz bilimlerinin insan ve yaşam hakkında ürettiği bilgilerle yeniden düşünülerek zenginleşebilir. Bilimsel düşüncenin canlılığı geçmişin büyük düşünürlerini değişmez otoritelere dönüştürmekten değil, onların açtığı yolları yeni bilgilerle genişletmekten doğar.

İnsan Bir İlişkiler Varlığıdır

İnsan davranışını yalnızca bireysel çıkar üzerinden açıklayan modeller giderek daha sınırlı bir insan tasvirine dönüşüyor. Evrimsel biyoloji ve antropoloji insan topluluklarının tarihinde rekabet kadar işbirliğinin, paylaşmanın, bakımın ve karşılıklılığın da güçlü olduğunu gösteriyor. Uzun çocukluk dönemi, kuşaklar arası öğrenme, ortaklaşa beslenme, bilgi aktarımı ve grup halinde yaşam Homo sapiens'in evrimsel başarısında önemli roller üstlendi. Kültür ise biyolojik evrimden farklı bir hızla ilerleyerek insanın çevresini ve kendi yaşam biçimini dönüştürme kapasitesini büyüttü.

Beyin de bu ilişkilerden bağımsız gelişmiyor. Dil, bakım, beslenme, eğitim, çalışma koşulları, stres, güvenlik, dayanışma ve toplumsal ilişkiler insanın yaşam deneyimini ve sinir sisteminin gelişimini etkiliyor. İnsan çevresini değiştirirken kendi gelişim koşullarını da yeniden üretiyor. Üretim biçimleri doğayla kurulan ilişkiyi, toplumsal kurumlar gündelik yaşamı, kültür davranışları ve değerleri, ekonomik düzen ise insanların hangi koşullarda yaşayacağını etkiliyor. İnsan kendi yarattığı toplumsal dünyanın içinde biçimlenirken aynı dünyayı değiştirebilecek kolektif kapasiteyi de taşıyor.

Ekoloji, Emek ve Kadın Özgürlüğünün Ortak Zemini

İklim krizi, ekolojik yıkım, gelir eşitsizliği, savaşlar, zorunlu göçler, emeğin sömürülmesi, kadınların yaşam üzerindeki söz hakkının sınırlandırılması ve doğanın metalaştırılması çağımızın temel sorunları arasında yer alıyor. Bunları birbirinden kopuk alanlar olarak ele almak, aralarındaki tarihsel ilişkilerin görünürlüğünü azaltıyor. Doğayı ekonomik değere dönüştürülecek kaynak, emeği maliyet unsuru, kadının bedenini ve emeğini denetlenebilir alan olarak gören anlayış aynı toplumsal düzen içinde birbirini besliyor.

Ekolojik mücadele insanın yaşam ağları içindeki yerini yeniden düşünmeye çağırıyor. Emek mücadelesi üretimin kimler tarafından gerçekleştirildiğini ve yaratılan zenginliğin nasıl bölüşüldüğünü gündeme taşıyor. Kadın özgürlük mücadelesi ise erkek egemenliğinin aileden ekonomiye, kültürden siyasete uzanan tarihsel yapılanmasını görünür kılıyor. Bu mücadelelerin birbirine yaklaşması özgürlük kavramını genişletiyor. Özgürlük, insanların yaşamlarını birlikte kurabilme, ortak zenginliği paylaşabilme ve doğayla karşılıklı yaşam ilişkisi geliştirebilme kapasitesi kazanıyor.

Yeni Bir Bilimsel Senteze Doğru

Doğa bilimleri ile sosyal bilimler arasındaki yeni karşılaşma insanı yeniden düşünmek için güçlü imkanlar sunuyor. Evrimsel biyoloji insanın derin tarihini, nörobilim beynin değişebilirliğini, epigenetik organizma ile yaşam koşulları arasındaki etkileşimi, ekoloji karşılıklı bağımlılığı, antropoloji insan topluluklarının çeşitliliğini, sosyal bilimler ise üretim ilişkilerini, iktidarı, kültürü ve tarihsel dönüşümü inceliyor. Bu bilgi alanlarının birbirleriyle konuşması insanı tek bir özelliğe indirgeyen açıklamaların yerine daha zengin bir insan anlayışı geliştirebilir.

İnsan milyarlarca yıllık doğa tarihinin içinden gelen biyolojik bir canlıdır. Aynı zamanda yüz binlerce yıllık toplumsal yaşamın taşıyıcısı, kültür yaratan, bilgi biriktiren ve öğrendiklerini yeni kuşaklara aktarabilen tarihsel bir varlıktır. Genler, beden, çevre, emek, dil, kültür ve toplumsal ilişkiler bu uzun oluşumun farklı katmanlarını meydana getirir.

Bilimin önündeki büyük imkan bu katmanlar arasındaki ilişkileri daha derinden açıklayabilmektir. Böyle bir bilim anlayışı insanın nereden geldiğine ilişkin bilgimizi genişletirken nasıl yaşayabileceğimize ilişkin düşünsel ufkumuzu da büyütür. İnsan kendi tarihini değiştirebilme kapasitesine sahip olduğu için bilim yalnızca geçmişi açıklayan bir bilgi alanı değildir. Aynı zamanda yaşamın geleceğini düşünmenin en güçlü araçlarından biridir.

İnsanı anlamak, doğanın uzun tarihi içinde ortaya çıkan ve toplumsal yaşam aracılığıyla kendi tarihini yaratma kapasitesi kazanan bir canlıyı anlamaktır.